અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વચ્ચે મોટો દાવો: ડ્રોન અને મિસાઇલ હુમલાથી અમેરિકી ફાઇટર જેટને નુકસાન, હોમુર્ઝમાં વધ્યો ખતરો
મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યો છે. શરૂઆતમાં સૈન્ય મથકો અને મિસાઇલ હુમલાઓ સુધી સીમિત દેખાતો આ તણાવ હવે સમુદ્રી માર્ગો, તેલના જહાજો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચી ગયો છે. જૉર્ડનથી લઈને પર્સિયન ગલ્ફ અને હોમુર્ઝની સામુદ્રધુની સુધી સુરક્ષાની સ્થિતિ સતત નાજુક બની રહી છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં જૉર્ડનમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથક પર થયેલો હુમલો છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ઈરાન તરફથી કરવામાં આવેલા મિસાઇલ હુમલામાં અમેરિકી વાયુસેનાના કેટલાક ફાઇટર વિમાનોને નુકસાન થયું હોવાનું સામે આવ્યું છે. જો કે, હુમલાના ચોક્કસ નુકસાન અંગે બંને પક્ષના દાવાઓમાં તફાવત જોવા મળે છે અને ઈરાન દ્વારા કરવામાં આવેલા તમામ દાવાઓની સ્વતંત્ર રીતે સંપૂર્ણ પુષ્ટિ થઈ નથી.
જૉર્ડનમાં અમેરિકી એરબેઝને નિશાન બનાવવાનો દાવો
રિપોર્ટ મુજબ, મંગળવારની સાંજે જૉર્ડનના મુવાફ્ફક સલ્ટી એરબેઝને નિશાન બનાવીને ઈરાન તરફથી બેલિસ્ટિક મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. આ એરબેઝ અમેરિકી સૈન્ય માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે અને મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાની હવાઈ કામગીરી માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.
અમેરિકી મીડિયા દ્વારા સૂત્રોને ટાંકીને કરવામાં આવેલા અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે હુમલામાં કેટલાક F-15 ફાઇટર જેટને સામાન્ય સ્તરે નુકસાન થયું હતું. એક A-10 થન્ડરબોલ્ટ વિમાનને વધુ ગંભીર નુકસાન પહોંચ્યું હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલોમાં તો તેના એક પાંખને નુકસાન પહોંચ્યાની વાત પણ કરવામાં આવી છે.
જોકે, આ નુકસાન છતાં અમેરિકી સૈન્યની કામગીરી સંપૂર્ણપણે અટકી ગઈ નથી. રિપોર્ટ મુજબ નુકસાન પામેલા કેટલાક F-15 વિમાનોને જરૂરી સમારકામ બાદ ફરીથી સેવામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. આથી હુમલો અમેરિકી સૈન્ય માટે ચિંતાજનક હોવા છતાં તેની કામગીરી પર તાત્કાલિક અને સંપૂર્ણ અસર પડી હોવાનું કહી શકાય નહીં.
જૉર્ડનની એર ડિફેન્સે અનેક મિસાઇલો અટકાવી
જૉર્ડનના સત્તાવાળાઓના જણાવ્યા પ્રમાણે હુમલા દરમિયાન આશરે 20 બેલિસ્ટિક મિસાઇલો છોડવામાં આવી હતી. તેમાંથી મોટાભાગની મિસાઇલોને હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલી દ્વારા રસ્તામાં જ અટકાવી દેવામાં આવી હતી.
જૉર્ડનની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની આ કામગીરીને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે, કારણ કે મિસાઇલ હુમલાનો સૌથી મોટો ખતરો સૈન્ય મથક ઉપરાંત નજીકના રહેણાંક વિસ્તારો માટે પણ ઊભો થઈ શકે છે.
ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, બાકીની કેટલીક મિસાઇલો વસ્તીથી દૂર આવેલા વિસ્તારોમાં પડી હતી. હુમલામાં કોઈ મોટી જાનહાનિ થઈ ન હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ, અમેરિકી સૈન્યએ મિસાઇલ રોકવા માટે મોટી સંખ્યામાં પેટ્રિયટ ઇન્ટરસેપ્ટરનો ઉપયોગ કર્યો હોવાના અહેવાલો છે.
આ ઘટનાએ ફરી એકવાર બતાવી દીધું છે કે મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષની અસર માત્ર હુમલો કરનારા અને નિશાન બનેલા દેશો સુધી મર્યાદિત નથી રહી. જૉર્ડન જેવા દેશો પણ તેની સીધી અસર અનુભવી રહ્યા છે.
ઈરાનનો મોટો સૈન્ય દાવો
ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સે દાવો કર્યો છે કે જૉર્ડનના અઝરાક વિસ્તારમાં આવેલી અમેરિકી સૈન્ય સુવિધાઓને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી.
ઈરાનના જણાવ્યા પ્રમાણે, હુમલામાં અમેરિકી ફાઇટર વિમાનો સાથે સંકળાયેલા હેંગર, વિમાનના શેલ્ટર અને જાળવણી સુવિધાઓને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી. ઈરાને આ હુમલામાં અમેરિકી સૈન્યને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યાનો દાવો કર્યો છે.
આ દાવામાં F-35, F-16 અને F-15 જેવા અમેરિકી લડાકુ વિમાનોનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, ઈરાનના આ દાવાઓને લઈને અમેરિકી તરફથી સંપૂર્ણ પુષ્ટિ સામે આવી નથી. યુદ્ધ દરમિયાન બંને પક્ષો પોતાની સૈન્ય સફળતા વધારીને રજૂ કરતા હોય છે, તેથી આવા દાવાઓને સાવચેતીપૂર્વક જોવાની જરૂર રહે છે.
તેમ છતાં, જો અમેરિકી એરબેઝ પર ખરેખર અનેક ફાઇટર જેટને નુકસાન થયું હોય તો તે ઈરાનની મિસાઇલ ક્ષમતા અને અમેરિકી સૈન્યની સામે ઊભા થયેલા પડકાર અંગે મહત્વપૂર્ણ સંકેત ગણાઈ શકે છે.
હવે સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે હોમુર્ઝ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ હવે જમીન અને હવાઈ હુમલાથી આગળ વધીને સમુદ્ર સુધી પહોંચી ગયો છે. વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોમુર્ઝની સામુદ્રધુની આ સંઘર્ષનું સૌથી સંવેદનશીલ કેન્દ્ર બની રહી છે.
પર્સિયન ગલ્ફમાંથી વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો આ જ દરિયાઈ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં જહાજોની અવરજવરમાં કોઈપણ પ્રકારની અડચણ ઊભી થાય તો તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજાર પર પડી શકે છે.
ઈરાને દાવો કર્યો છે કે અમેરિકાએ તેના કેટલાક તેલ ટૅન્કરો સામે કાર્યવાહી કરી હતી. તેના જવાબમાં ઈરાન તરફથી હોમુર્ઝની આસપાસ અનેક જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો છે.
જોકે, અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડે પોતાના યુદ્ધજહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના કેટલાક ઈરાની દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે. આથી સમુદ્રમાં બનેલી દરેક ઘટનાની ચોક્કસ હકીકત જાણી લેવા માટે વધુ સ્વતંત્ર માહિતીની જરૂર છે.
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ઉછાળો
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા સૈન્ય તણાવની સૌથી ઝડપી અસર વૈશ્વિક તેલ બજારમાં જોવા મળી રહી છે. વેપારીઓ માટે સૌથી મોટો ભય એ છે કે જો હોમુર્ઝની સામુદ્રધુનીમાં લાંબા સમય સુધી જહાજોની અવરજવર ખોરવાશે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
રિપોર્ટ્સ અનુસાર, તણાવ વધવાની ખબર વચ્ચે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો અને તે લાંબા સમય બાદ પ્રતિ બેરલ 100 ડૉલરના સ્તરને પાર કરી ગયો.
જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો તેની અસર માત્ર તેલ કંપનીઓ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે. ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થવાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ અને ઉત્પાદન ખર્ચ પર પણ દબાણ વધી શકે છે.
આખરે તેનો બોજ સામાન્ય ગ્રાહક સુધી પહોંચી શકે છે. ઇંધણ મોંઘું થાય ત્યારે માલસામાનને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવાનો ખર્ચ વધે છે, જેના કારણે વિવિધ વસ્તુઓના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે.
સમુદ્રમાં વેપારી જહાજો પણ અસુરક્ષિત
આ સંઘર્ષનો સૌથી ચિંતાજનક પાસો એ છે કે હવે માત્ર સૈન્ય જહાજો કે સૈન્ય મથકો જ જોખમમાં નથી. વ્યાવસાયિક અને વેપારી જહાજોને પણ હુમલાનો ભય ઊભો થયો છે.
દુબઈ નજીક એક તેલ ટૅન્કર સાથે બનેલી ઘટનામાં એક નાવિકના મૃત્યુના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, જ્યારે અન્ય એક વ્યક્તિ ગુમ હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત ઇરાકના જળવિસ્તારમાં એક અન્ય તેલ ટૅન્કર પર ડ્રોન હુમલો થયો હોવાના અહેવાલો છે. હુમલા બાદ જહાજમાં આગ લાગી હતી. આવી ઘટનાઓને કારણે ઘણા વેપારી જહાજો માટે સમુદ્રી માર્ગ વધુ જોખમી બની રહ્યો છે.
શિપિંગ કંપનીઓ માટે હવે માત્ર માલને એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં પહોંચાડવાનો પ્રશ્ન નથી રહ્યો. તેમને વીમા ખર્ચ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા, વૈકલ્પિક માર્ગ અને જહાજોના વિલંબ જેવા અનેક વધારાના પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે પણ ચિંતાનો વિષય
મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ અથવા લાંબા સમય સુધી ચાલતો સૈન્ય સંઘર્ષ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને અનેક રીતે અસર કરી શકે છે. સૌથી પહેલાં ઊર્જા બજાર પર તેની અસર પડે છે. ત્યારબાદ પરિવહન અને શિપિંગ ખર્ચ વધે છે.
જો તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો એવા દેશો પર વધુ દબાણ આવી શકે છે જે પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે આયાત પર આધાર રાખે છે. વિકાસશીલ દેશોમાં મોંઘવારી વધવાની શક્યતા પણ રહે છે.
તેલની કિંમતમાં વધારો એરલાઇન્સ, ટ્રકિંગ, શિપિંગ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સહિતના અનેક ક્ષેત્રોના ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે. એટલે મધ્ય પૂર્વમાં શરૂ થયેલો સૈન્ય સંઘર્ષ હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલા દેશોના સામાન્ય લોકોના ઘરખર્ચને પણ અસર કરી શકે છે.
ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને પણ દબાણ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવમાં પરમાણુ કાર્યક્રમનો મુદ્દો પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઈરાન લાંબા સમયથી પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમને શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટેનો કાર્યક્રમ ગણાવે છે, જ્યારે પશ્ચિમી દેશો તેના કેટલાક પાસાં અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા રહ્યા છે.
આ મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી એટલે કે IAEAની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. અહેવાલ મુજબ IAEAના બોર્ડ ઑફ ગવર્નર્સે ઈરાનના પરમાણુ મુદ્દાને આગળ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ સુધી લઈ જવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
પ્રસ્તાવ પર થયેલા મતદાનમાં બહુમતી દેશોએ તેનો ટેકો આપ્યો હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે રશિયા અને ચીન સહિત કેટલાક દેશોએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો.
પરમાણુ મુદ્દો અને સૈન્ય તણાવ એકસાથે વધે ત્યારે સ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે. રાજદ્વારી ઉકેલ માટેની જગ્યા ઘટે અને સૈન્ય વિકલ્પો પર ભાર વધે તો સમગ્ર પ્રદેશમાં સંઘર્ષ ફેલાવાનું જોખમ વધી શકે છે.
શું સંઘર્ષ વધુ વિસ્તરી શકે?
હાલની સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સીધો ટકરાવ અન્ય દેશોને પણ પોતાની અંદર ખેંચી શકે છે. જૉર્ડન જેવા દેશો પહેલેથી જ મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાના જોખમનો સામનો કરી રહ્યા છે.
બીજી તરફ, ગલ્ફ વિસ્તારમાં રહેલા દેશો માટે દરિયાઈ સુરક્ષા અને તેલની નિકાસ સૌથી મોટો મુદ્દો છે. જો હોમુર્ઝની સામુદ્રધુનીમાં સ્થિતિ વધુ બગડે તો વિશ્વના અનેક દેશો પર તેની આર્થિક અસર પડી શકે છે.
આ સંજોગોમાં અમેરિકા અને ઈરાન બંને માટે સૈન્ય શક્તિ દર્શાવવી જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, એટલી જ રાજદ્વારી વાતચીત પણ જરૂરી બની શકે છે. કારણ કે એક નાની સૈન્ય ઘટના પણ ખોટી ગણતરી અથવા પ્રતિશોધના પગલાંને કારણે મોટા પ્રાદેશિક યુદ્ધમાં ફેરવાઈ શકે છે.
દુનિયાની નજર હવે આગળની ચાલ પર
અમેરિકી ફાઇટર જેટને થયેલા નુકસાનના અહેવાલોથી લઈને જૉર્ડન પરના મિસાઇલ હુમલા, સમુદ્રમાં ટૅન્કરોને લઈને ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિ અને વધતા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ—આ બધું દર્શાવે છે કે અમેરિકા-ઈરાન તણાવ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો મામલો રહ્યો નથી.
આ સંઘર્ષની અસર મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા ઉપરાંત વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને રાજદ્વારી સંબંધો પર પણ પડી રહી છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે બંને પક્ષોના દાવાઓ અને વાસ્તવિક નુકસાન વચ્ચે તફાવત હોઈ શકે છે, તેથી દરેક ઘટનાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
હાલ માટે દુનિયાની નજર એ વાત પર છે કે આગામી દિવસોમાં અમેરિકા અને ઈરાન પોતાની સૈન્ય કાર્યવાહી વધુ તેજ કરશે કે રાજદ્વારી રસ્તો અપનાવશે. જો હુમલાઓની શ્રેણી ચાલુ રહે છે તો માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે પણ તેની કિંમત વધી શકે છે.
એક તરફ સૈન્ય મથકો અને ફાઇટર જેટ પર હુમલાનો ખતરો છે, તો બીજી તરફ સમુદ્રી માર્ગો અને તેલની સપ્લાય ચેઇન જોખમમાં છે. આ બંને પરિબળો સાથે મળીને સ્થિતિને અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવી રહ્યા છે. હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આ સંઘર્ષ નિયંત્રિત સીમામાં રહેશે કે પછી સમગ્ર મધ્ય પૂર્વને પોતાની ઝપેટમાં લેશે.
