પ્રિયંકા ગાંધીના નામે AI ફેક વીડિયોનો ફેલાવો: રોકાણની લાલચ આપતી છેતરપિંડીથી સાવધાન રહેવાની અપીલ
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એટલે કે AI ટેક્નોલોજીએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ડિજિટલ દુનિયાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. એક તરફ AIનો ઉપયોગ શિક્ષણ, આરોગ્ય, વ્યવસાય અને મનોરંજન જેવા ક્ષેત્રોમાં ઝડપથી વધી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ તેનો દુરુપયોગ કરીને લોકોને ગેરમાર્ગે દોરવાના કિસ્સાઓ પણ સામે આવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને જાણીતા રાજકીય નેતાઓ, કલાકારો અને જાહેર જીવન સાથે સંકળાયેલી હસ્તીઓના ચહેરા અને અવાજનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવતા ફેક વીડિયો હવે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની રહ્યા છે.
આ જ પ્રકારના એક મામલામાં કોંગ્રેસ મહાસચિવ અને વયનાડની લોકસભા સાંસદ પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાએ લોકોને સાવચેત રહેવાની અપીલ કરી છે. તેમના નામ, ચહેરા અને અવાજનો ઉપયોગ કરીને સોશિયલ મીડિયા પર કેટલાક એવા વીડિયો ફરતા હોવાની જાણકારી તેમણે આપી છે, જેમાં લોકોને રોકાણ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.
પ્રિયંકા ગાંધીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવા વીડિયો સાથે તેમનો કોઈ સંબંધ નથી. એટલે કે વીડિયોમાં તેમનો ચહેરો કે અવાજ દેખાતો-સંભળાતો હોવા છતાં તેમાં કરવામાં આવતા દાવા અથવા રોકાણની સલાહને તેમની સત્તાવાર વાત માનવી નહીં.
AIથી તૈયાર કરાયેલા વીડિયો પહેલી નજરે સાચા લાગે છે
આજના સમયમાં ડીપફેક અને જનરેટિવ AI જેવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને કોઈ વ્યક્તિના ચહેરા અને અવાજની નકલ કરવી પહેલાં કરતાં સરળ બની છે. પરિણામે સામાન્ય સોશિયલ મીડિયા યુઝર માટે સાચો અને નકલી વીડિયો વચ્ચે તફાવત કરવો ઘણી વખત મુશ્કેલ બની જાય છે.
આ પ્રકારના વીડિયોમાં જાણીતી વ્યક્તિનો ચહેરો એવો દેખાડવામાં આવે છે કે જાણે તે વ્યક્તિ ખરેખર કેમેરા સામે વાત કરી રહી હોય. તેની સાથે અવાજ પણ એ જ વ્યક્તિનો હોય તેવું લાગે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં હોઠની હિલચાલ અને અવાજ વચ્ચેનું તાલમેલ પણ એટલું સ્વાભાવિક હોય છે કે વીડિયો સાચો હોવાનું માનવામાં આવી શકે.
પ્રિયંકા ગાંધીના નામે ફેલાતા વીડિયોમાં પણ આ જ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થતો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. વીડિયોમાં તેમના નામ અને અવાજ સાથે રોકાણ સંબંધિત વાતો રજૂ કરવામાં આવે છે. આવી સામગ્રીનો મુખ્ય હેતુ લોકોમાં વિશ્વાસ ઊભો કરીને તેમને કોઈ ચોક્કસ રોકાણ યોજના અથવા વેબસાઇટ તરફ લઈ જવાનો હોઈ શકે છે.
રોકાણના નામે છેતરપિંડીનું જોખમ
ઓનલાઇન ફ્રોડના કેસોમાં લોકોની માનસિકતા અને વિશ્વાસનો લાભ લેવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ રોકાણની સલાહ કોઈ સામાન્ય અજાણી વ્યક્તિના નામે આપવામાં આવે ત્યારે લોકો કદાચ તરત વિશ્વાસ ન કરે. પરંતુ એ જ સલાહ જો કોઈ જાણીતા નેતા અથવા લોકપ્રિય અભિનેતાના ચહેરા અને અવાજ સાથે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની વિશ્વસનીયતા વધારે લાગી શકે છે.
સાયબર ઠગો આ જ માનસિકતાનો લાભ લઈ શકે છે.
ફેક વીડિયોમાં ઘણી વખત ઓછા સમયમાં વધારે નફો, ચોક્કસ રોકાણથી મોટી કમાણી અથવા કોઈ ખાસ યોજના દ્વારા આર્થિક લાભ જેવા દાવા કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ લોકોને એક લિંક પર ક્લિક કરવા, મોબાઇલ નંબર આપવા, રજીસ્ટ્રેશન કરવા અથવા પૈસા જમા કરાવવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવી શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં વ્યક્તિ પાસેથી માત્ર પૈસા જ નહીં, પરંતુ મોબાઇલ નંબર, બેંકની વિગતો, OTP, ઓળખ સંબંધિત માહિતી અથવા અન્ય સંવેદનશીલ ડેટા પણ મેળવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.
પ્રિયંકા ગાંધીની લોકોને મહત્વની અપીલ
પ્રિયંકા ગાંધીએ સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ દ્વારા લોકોને આવા વીડિયો અંગે સાવધાન કર્યા છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે તેમના ચહેરા, નામ અને અવાજનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવેલા કેટલાક વીડિયો તેમની જાણ બહાર ફેલાવવામાં આવી રહ્યા છે.
તેમણે લોકોને આવા વીડિયોમાં આપવામાં આવતી રોકાણની સલાહ પર વિશ્વાસ ન કરવાની અપીલ કરી છે. સાથે જ કોઈ અજાણી અથવા શંકાસ્પદ લિંક પર ક્લિક ન કરવા પણ કહ્યું છે.
આ ચેતવણી માત્ર પ્રિયંકા ગાંધીના નામે ફરતા વીડિયોથી બચવા માટે નથી. આજના સમયમાં કોઈપણ જાણીતી વ્યક્તિના નામે આવી જ રીતની છેતરપિંડી થઈ શકે છે. તેથી સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી કોઈ પણ સામગ્રીને માત્ર ચહેરો અને અવાજ ઓળખાય છે એટલા માટે સાચી માનવી યોગ્ય નથી.
WhatsApp અને Instagram પર ખાસ સાવચેતી જરૂરી
લોકો પોતાના રોજિંદા જીવનમાં WhatsApp, Instagram, Facebook, YouTube અને અન્ય પ્લેટફોર્મનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ પર કોઈ વીડિયો થોડા જ કલાકોમાં હજારો કે લાખો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે.
વાયરલ થતી સામગ્રી હંમેશા સાચી હોય એવું નથી.
ઘણી વખત કોઈ વીડિયોનો મૂળ સ્ત્રોત જાણી શકાય તેમ હોતો નથી. વીડિયો સાથે લખાયેલું કેપ્શન પણ ભ્રામક હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં જૂના વીડિયોનું સંપાદન કરીને તેને નવા સંદર્ભ સાથે રજૂ કરવામાં આવે છે.
તેથી કોઈ વીડિયો વાયરલ થયો છે કે તેના પર મોટી સંખ્યામાં લાઇક્સ અને કમેન્ટ્સ છે, એ તેની સત્યતાનો પુરાવો નથી.
ફેક વીડિયો ઓળખવા માટે શું કરવું?
AIથી બનાવેલા વીડિયો સતત વધુ વાસ્તવિક બનતા જઈ રહ્યા છે. તેમ છતાં સામાન્ય યુઝર કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખીને જોખમ ઘટાડી શકે છે.
સૌથી પહેલાં એ જોવું જોઈએ કે વીડિયો કયા સત્તાવાર એકાઉન્ટ પરથી આવ્યો છે. જો કોઈ રાજકીય નેતા અથવા જાણીતી વ્યક્તિએ ખરેખર કોઈ મહત્વપૂર્ણ રોકાણની જાહેરાત કરી હોય, તો તેની માહિતી તેમના અધિકૃત સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ અથવા સત્તાવાર વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ હોવાની શક્યતા રહે છે.
બીજું, વીડિયોમાં આપવામાં આવેલી વેબસાઇટ અથવા લિંક પર તરત જ જવું નહીં. ખાસ કરીને જો તેમાં “હમણાં રોકાણ કરો”, “મર્યાદિત તક”, “ઝડપી નફો” અથવા “આજે જ રજીસ્ટર કરો” જેવી ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તો વધુ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
ત્રીજું, કોઈપણ રોકાણ કરતા પહેલાં સંબંધિત કંપની, પ્લેટફોર્મ અને તેની નિયમનકારી સ્થિતિ વિશે સ્વતંત્ર રીતે માહિતી તપાસવી જોઈએ.
ચહેરો અને અવાજ હવે પૂરતા પુરાવા નથી
થોડા વર્ષો પહેલાં કોઈ વ્યક્તિનો વીડિયો જોઈને લોકો સહેલાઈથી માનતા કે સામેની વ્યક્તિએ ખરેખર એ વાત કરી હશે. પરંતુ AIના યુગમાં આ ધારણા જોખમી બની શકે છે.
આજે કોઈ વ્યક્તિનો ફોટો લઈને તેના ચહેરાની નકલ કરી શકાય છે. તેના જૂના ભાષણો અને જાહેરમાં ઉપલબ્ધ ઓડિયો પરથી અવાજનું કૃત્રિમ મોડેલ તૈયાર કરી શકાય છે. ત્યારબાદ નવી વાત તે વ્યક્તિએ કહી હોય તેમ વીડિયો બનાવી શકાય છે.
આથી ડિજિટલ દુનિયામાં “મેં તેને વીડિયોમાં જોયું છે” હવે કોઈ દાવાની સત્યતાનો અંતિમ પુરાવો નથી.
વિડિયો ક્યાંથી આવ્યો છે, તેની માહિતીનો મૂળ સ્ત્રોત શું છે અને સંબંધિત વ્યક્તિએ ખરેખર આવી વાત કરી છે કે નહીં—આ ત્રણ બાબતો તપાસવી વધુ જરૂરી બની ગઈ છે.
રોકાણ પહેલાં થોડા સરળ નિયમો યાદ રાખો
સાયબર નિષ્ણાતો સામાન્ય રીતે સલાહ આપે છે કે કોઈ પણ રોકાણનો નિર્ણય ઉતાવળમાં ન લેવો જોઈએ. ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા જાહેરાત અથવા વીડિયો જોઈને તરત પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા જોખમી બની શકે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ અથવા વીડિયો અસાધારણ રીતે વધારે વળતરની ખાતરી આપે, તો સાવચેત થવું જોઈએ. રોકાણની દુનિયામાં ઊંચા વળતર સાથે સામાન્ય રીતે જોખમ પણ જોડાયેલું હોય છે. “નફો નિશ્ચિત છે” અથવા “નુકસાન થવાની શક્યતા નથી” જેવા દાવા શંકા ઊભી કરે તેવા હોઈ શકે છે.
તે ઉપરાંત કોઈ અજાણી વ્યક્તિને OTP, PIN, પાસવર્ડ અથવા બેંકિંગ વિગતો આપવી નહીં. રોકાણના નામે કોઈ એપ ડાઉનલોડ કરાવવા અથવા રિમોટ ઍક્સેસ આપવા કહે તો પણ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
માત્ર નેતાઓ જ નહીં, સામાન્ય લોકો પણ નિશાન બની શકે
ડીપફેક ટેક્નોલોજીનો દુરુપયોગ માત્ર રાજકીય નેતાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. ફિલ્મ કલાકારો, ક્રિકેટરો, બિઝનેસ લીડરો અને અન્ય જાણીતી વ્યક્તિઓના નામે પણ ખોટી જાહેરાતો બનાવવામાં આવી શકે છે.
ક્યારેક સામાન્ય વ્યક્તિના ફોટા અથવા અવાજનો પણ દુરુપયોગ થઈ શકે છે. પરિવારના સભ્ય અથવા મિત્રના અવાજની નકલ કરીને પૈસા માગવાના કિસ્સાઓ અંગે પણ વિશ્વભરમાં ચેતવણીઓ આપવામાં આવી રહી છે.
આથી ડિજિટલ સાક્ષરતા હવે માત્ર કમ્પ્યુટર ચલાવવાની કુશળતા રહી નથી. સોશિયલ મીડિયા પર સાચી અને ખોટી માહિતી વચ્ચે તફાવત કરવાની ક્ષમતા પણ એટલી જ જરૂરી બની ગઈ છે.
શે બદલે પહેલા સત્તાવાર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ તપાસવું વધુ સુરક્ષિત છે. જો વીડિયો ફેક હોવાનું જણાય તોંકાસ્પદ વીડિયો મળે તો શું કરવું?
જો કોઈ વ્યક્તિને પ્રિયંકા ગાંધી અથવા અન્ય કોઈ જાણીતી વ્યક્તિના નામે રોકાણની સલાહ આપતો વીડિયો મળે, તો તેને આગળ ફોરવર્ડ કરતા પહેલાં તેની સત્યતા તપાસવી જોઈએ.
શંકાસ્પદ લિંક પર ક્લિક કરવાને બદલે પહેલા સત્તાવાર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ તપાસવું વધુ સુરક્ષિત છે. જો વીડિયો ફેક હોવાનું જણાય તો તેને શેર ન કરવો અને શક્ય હોય તો સંબંધિત સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર તેની જાણ કરવી જોઈએ.
જો કોઈ વ્યક્તિ આ પ્રકારની છેતરપિંડીમાં પૈસા ગુમાવે અથવા બેંકિંગ માહિતી શેર કરી બેસે, તો સમય બગાડ્યા વગર પોતાની બેંક અને સંબંધિત સાયબર ક્રાઇમ સત્તાવાળાઓનો સંપર્ક કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.
AIનો ઉપયોગ ખરાબ નથી, તેનો દુરુપયોગ સમસ્યા છે
AI ટેક્નોલોજી પોતે કોઈ સમસ્યા નથી. તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે તો શિક્ષણ, સંશોધન, આરોગ્ય, ભાષાંતર, સર્જનાત્મક કામ અને અનેક ક્ષેત્રોમાં તે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ખોટી ઓળખ ઊભી કરવા, લોકોને ગેરમાર્ગે દોરવા અથવા નાણાકીય છેતરપિંડી કરવા માટે થાય.
તેથી AIના વધતા ઉપયોગ સાથે લોકોમાં તેની સમજ પણ વધવી જરૂરી છે. ભવિષ્યમાં ડિજિટલ દુનિયામાં માત્ર માહિતી મેળવવી પૂરતી નહીં રહે; માહિતી સાચી છે કે નહીં તે ચકાસવાની ટેવ પણ વિકસાવવી પડશે.
