મોટા શહેરો ફ્લોપ, નાના શહેરો સુપરહિત! ડિજિટલ લોન લેવામાં સુરત-ઈન્દોરે મેટ્રો સિટીઝને કેવી રીતે પછાડ્યા?
ભારતમાં નાણાકીય ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ ધિરાણ (Digital Credit) ક્ષેત્રે એક અસાધારણ અને ઐતિહાસિક બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરમાં પહલે ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન (Pahlé India Foundation) દ્વારા એમેઝોન પે (Amazon Pay) ના સહયોગથી ‘ડિજિટલ ક્રેડિટ એન્ડ ઇન્ક્લુઝન ઇન્ડેક્સ’ (DCII) ૨૦૨૬ લોન્ચ કરવામાં આવ્યો છે. આ સર્વેક્ષણ અહેવાલ દર્શાવે છે કે નાના અને મધ્યમ કદના ટાયર-૨ શહેરો હવે દેશમાં ડિજિટલ ક્રેડિટ ઇન્ક્લુઝન (નાણાકીય સમાવેશન) ના સૌથી મજબૂત અને ઝડપથી ઉભરતા કેન્દ્રો બની ગયા છે. તેમણે આ બાબતમાં મોટા મેટ્રો એટલે કે ટાયર-૧ તેમજ નાના ટાયર-૩ શહેરો બંનેને નોંધપાત્ર માર્જિનથી પાછળ છોડી દીધા છે.
સર્વેક્ષણની વ્યાપકતા અને નવો દ્રષ્ટિકોણ
આ અહેવાલ માત્ર કોઈ અનુમાન પર આધારિત નથી, પરંતુ તે ભારતનો ડિજિટલ ધિરાણ ક્ષેત્રનો સૌપ્રથમ સર્વગ્રાહી અને આધારભૂત બેન્ચમાર્ક છે. આ ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરવા માટે દેશના ૨૦ રાજ્યોના ૧૦૦થી વધુ શહેરોમાં એક વ્યાપક પ્રાથમિક સર્વેક્ષણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ૫,૦૦૦થી વધુ લોકોના સીધા અભિપ્રાયો અને અનુભવો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા.
અત્યાર સુધી નાણાકીય ક્ષેત્રના અહેવાલો માત્ર યુપીઆઈ પેમેન્ટ્સ કે લોનની કુલ રકમ (Loan Volumes) જેવા પરંપરાગત આંકડાઓ સુધી સીમિત રહેતા હતા. પરંતુ DCII ૨૦૨૬ આ સીમાઓથી આગળ વધીને ડિજિટલ ધિરાણની પહોંચ, તેનો વાસ્તવિક સ્વીકાર, ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ, ધિરાણ મેળવવાની વર્તણૂક અને ગ્રાહકના નાણાકીય ભવિષ્ય પર પડતી લાંબા ગાળાની અસરોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરે છે.
રાષ્ટ્રીય સ્કોરબોર્ડ અને ત્રણેય સ્તંભોનું ગણિત
સમગ્ર દેશની વાત કરીએ તો ભારત ૧૦૦ માંથી ૫૫.૮૫ નો રાષ્ટ્રીય DCII સ્કોર હાંસલ કરીને ‘ઉભરતા અને સેવાપ્રાપ્ત’ (Emerging and Served) શ્રેણીમાં સ્થાન પામ્યું છે. આ અહેવાલમાં ડિજિટલ ક્રેડિટને મુખ્યત્વે ત્રણ સ્તંભોના આધારે માપવામાં આવી છે:
પહોંચ (Access): આ સ્તંભ ૬૧.૨૪ ના સ્કોર સાથે સૌથી મજબૂત સાબિત થયો છે, જે દર્શાવે છે કે દેશમાં ડિજિટલ ધિરાણ મેળવવા માટેના પ્લેટફોર્મ્સ અને માળખાકીય સુવિધાઓનો સારો એવો વિસ્તાર થયો છે.
સ્વીકાર (Adoption): આ સ્તંભ ૫૭.૧૭ નો સ્કોર ધરાવે છે, જે સૂચવે છે કે લોકો હવે આ ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા છે.
અસર (Impact): આ સ્તંભ ૪૯.૧૬ ના સ્કોર સાથે સૌથી નબળો રહ્યો છે. આ પરિણામ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે માત્ર ડિજિટલ ધિરાણ આપવાની સુવિધા વધી જવાથી લોકોની નાણાકીય સ્થિરતા, બચત કે સુરક્ષામાં હજુ સુધી તેટલો મોટો સુધારો થયો નથી જેટલો થવો જોઈતો હતો.
ટાયર-૨ શહેરોમાં ડિજિટલ ધિરાણનો ઉછાળો અને લિંગભેદમાં ઘટાડો
આ અહેવાલનું સૌથી આશ્ચર્યજનક અને આશાસ્પદ તારણ ટાયર-૨ શહેરોનું પ્રદર્શન છે. ટાયર-૨ શહેરોએ સરેરાશ ૫૮.૬૪ નો શાનદાર DCII સ્કોર નોંધાવ્યો છે, જે ટાયર-૧ ના ૫૩.૧ અને ટાયર-૩ ના ૫૫.૭ ના સ્કોર કરતા ઘણો વધારે છે. આ ક્રાંતિની આગેવાની કોઈ એક ચોક્કસ પ્રદેશ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ કોઈમ્બતૂર, સુરત, નાગપુર, ઈન્દોર, પ્રયાગરાજ, રાંચી, ગાઝિયાબાદ અને લુધિયાણા જેવા દેશભરના વિવિધ ખૂણે આવેલા શહેરો તેમાં અગ્રેસર છે.
આ સિવાય બીજો એક અત્યંત સકારાત્મક બદલાવ સામાજિક સમાનતાના ક્ષેત્રે જોવા મળ્યો છે. ટાયર-૨ શહેરોમાં ડિજિટલ ધિરાણના ઉપયોગમાં સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેનો જે લિંગભેદ (Gender Gap) છે તે ઘટીને માત્ર ૨.૮ પોઈન્ટ જ રહી ગયો છે. તેની સરખામણીએ મોટા મેટ્રો એટલે કે ટાયર-૧ શહેરોમાં આ તફાવત ૯.૧ પોઈન્ટ જેટલો મોટો છે. આ દર્શાવે છે કે નાના શહેરોની મહિલાઓ હવે નાણાકીય નિર્ણયોમાં વધુ આત્મનિર્ભર અને સશક્ત બની રહી છે.
જાગૃતિ ઊંચી પણ વિશ્વાસમાં મોટું અંતર: અહેવાલનો ગંભીર પડકાર
અહેવાલમાં એક તરફ ડિજિટલ ક્રેડિટ વિશેની જાગૃતિ ખૂબ જ સરાહનીય સ્તરે પહોંચેલી જોવા મળી છે, તો બીજી તરફ ગ્રાહકોના વિશ્વાસનો ગંભીર પ્રશ્ન પણ સામે આવ્યો છે:
જાગૃતિનું સ્તર: દેશના ૯૪.૪% ઉત્તરદાતાઓને ઓછામાં ઓછા એક ડિજિટલ ધિરાણ સાધન (જેમ કે લોન એપ, ક્રેડિટ કાર્ડ કે BNPL) વિશે પૂરતી માહિતી છે.
વિશ્વાસનું અંતર (Trust Gap): ડિજિટલ ચૂકવણી (Payments) પર લોકોનો વિશ્વાસ ૬૯.૭ છે, પરંતુ જ્યારે ડિજિટલ ઉધાર (Borrowing) ની વાત આવે છે ત્યારે આ વિશ્વાસ ઘટીને માત્ર ૫૨.૫ થઈ જાય છે. આ ૧૭ પોઈન્ટનો મોટો તફાવત દર્શાવે છે કે ડિજિટલ લોન પ્રક્રિયામાં વધુ પારદર્શિતા, સરળતા અને ગ્રાહક સુરક્ષા લાવવી અત્યંત જરૂરી છે.
નાણાકીય કટોકટીમાં પરંપરાગત બચત પર નિર્ભરતા
અહેવાલ એ પણ છતી કરે છે કે જ્યારે લોકો સામે કોઈ અચાનક આર્થિક સંકટ કે રોકડ રકમની તંગી ઊભી થાય છે, ત્યારે આજે પણ બહુ ઓછા લોકો ડિજિટલ ક્રેડિટને એક સુરક્ષિત સહારા તરીકે જુએ છે.
સર્વેક્ષણમાં સામે આવ્યું છે કે જ્યારે ગ્રાહકોને તાજેતરમાં નાણાકીય અછતનો સામનો કરવો પડ્યો, ત્યારે લગભગ અડધા એટલે કે ૪૮.૨% લોકોએ પોતાની જૂની બચત કે ઈમરજન્સી ફંડનો ઉપયોગ કરવાનો જ વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. તેની સામે માત્ર ૬.૯% લોકોએ ડિજિટલ લોન એપ્સની મદદ લીધી હતી અને માત્ર ૩.૪% લોકોએ ‘બાય નાઉ પે લેટર’ (BNPL) સુવિધાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ બાબત સાબિત કરે છે કે ગ્રાહકો હજુ પણ ડિજિટલ ઉધારને કટોકટીની પ્રથમ પસંદગી માનવા તૈયાર નથી.
