સમુદ્રના અંધકારમાં ‘એલિયન’ જેવું જીવ: શરીર કરતાં 20 ગણાં લાંબા હાથ ધરાવતો બિગફિન સ્ક્વિડ કેમ છે રહસ્યમય?
પૃથ્વી પર એવી ઘણી જગ્યાઓ છે જ્યાં માણસ હજુ સંપૂર્ણ રીતે પહોંચી શક્યો નથી. તેમાં સૌથી રહસ્યમય સ્થળોમાંનું એક છે સમુદ્રનું અત્યંત ઊંડું તળિયું. સૂર્યપ્રકાશ જ્યાં પહોંચી શકતો નથી, ભારે દબાણ હોય છે અને તાપમાન પણ ખૂબ ઓછું હોય છે, એવા વિસ્તારમાં આજે પણ અનેક અજાણી પ્રજાતિઓ જીવતી હોવાની શક્યતા છે.
હવે પ્રશાંત મહાસાગરની ઊંડાઈમાંથી સામે આવેલા એક અદભૂત જીવના વીડિયોએ વૈજ્ઞાનિકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ જીવ છે બિગફિન સ્ક્વિડ, જેને તેના અસામાન્ય આકાર અને શરીર કરતાં અનેકગણા લાંબા હાથ-ટેન્ટેકલ્સ માટે ઓળખવામાં આવે છે.
સમુદ્રની હજારો ફૂટ ઊંડાઈમાં જીવતા આ સ્ક્વિડને જીવંત સ્થિતિમાં કેમેરામાં કેદ કરવું પોતાનામાં જ દુર્લભ ઘટના છે. તેના પાતળા, લાંબા અને જાણે હવામાં તરતા હોય એવા અંગો તેને સામાન્ય સ્ક્વિડથી તદ્દન અલગ દેખાવ આપે છે. વીડિયોમાં તેનો દેખાવ એટલો વિચિત્ર છે કે પહેલી નજરે તે કોઈ વૈજ્ઞાનિક-કલ્પનાની ફિલ્મમાંથી નીકળેલું પ્રાણી હોય એવું લાગી શકે છે.
પ્રશાંત મહાસાગરની ઊંડાઈમાં જોવા મળ્યો દુર્લભ જીવ
આ દુર્લભ બિગફિન સ્ક્વિડનો વીડિયો ઉત્તર-પૂર્વ પ્રશાંત મહાસાગરના વિસ્તારમાં રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિક ટીમ સમુદ્રની અંદર આવેલા સીમાઉન્ટ એટલે કે પાણીની અંદરના પર્વત જેવા ભૂગર્ભીય વિસ્તારોનું નિરીક્ષણ કરી રહી હતી.
આ અભિયાન દરમિયાન સંશોધકો એક માનવરહિત અંડરવોટર વાહનની મદદથી સમુદ્રની લગભગ 3,000 મીટર એટલે કે 10,000 ફૂટથી વધુ ઊંડાઈ સુધી પહોંચ્યા હતા. ત્યાં અચાનક કેમેરાની નજર સામે આ અસાધારણ જીવ આવી ગયો.
આ નિરીક્ષણનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધારે છે કે ઉત્તર-પૂર્વ પ્રશાંત વિસ્તારમાં બિગફિન સ્ક્વિડને જીવંત હાલતમાં આ રીતે જોવાનું અને રેકોર્ડ કરવાનું અત્યંત દુર્લભ માનવામાં આવે છે.
આ અભિયાન સાથે Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI)ના સંશોધકો અને તેમના સહયોગીઓ જોડાયેલા હતા.
પહેલી નજરે ‘એલિયન’ જેવો કેમ લાગે છે?
બિગફિન સ્ક્વિડને જોતા સૌથી પહેલાં તેની આંખો નહીં પરંતુ તેના લાંબા અને પાતળા અંગો પર નજર જાય છે.
તેના હાથ અને ટેન્ટેકલ્સ એટલા લાંબા હોય છે કે તેઓ શરીરથી ઘણી દૂર સુધી નીચેની તરફ લટકતા જોવા મળે છે. આ અંગોનો આકાર અને તેની હલનચલન તેને સામાન્ય દરિયાઈ પ્રાણીઓથી ખૂબ જ અલગ બનાવે છે.
રેકોર્ડ થયેલા નમૂનાની કુલ લંબાઈ અંદાજે 1.25 મીટર એટલે કે 4.1 ફૂટ જેટલી હતી. તેમાં શરીર ઉપરાંત તેના લાંબા હાથ અને ટેન્ટેકલ્સનો સમાવેશ થાય છે.
વીડિયોમાં સ્ક્વિડના લાંબા અંગો એક વિશિષ્ટ વળાંકમાં જોવા મળ્યા હતા. કેટલાક અંગો જાણે કોણી વાળેલી હોય તે રીતે દેખાતા હતા. આ અસામાન્ય સ્થિતિએ સંશોધકોને પણ વિચારવા મજબૂર કર્યા કે બિગફિન આ અંગોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરતું હશે.
શરીર કરતાં 20 ગણાં લાંબા ટેન્ટેકલ્સ!
બિગફિન સ્ક્વિડની સૌથી રહસ્યમય વિશેષતા તેના લાંબા ટેન્ટેકલ્સ છે.
વૈજ્ઞાનિક અવલોકનો પ્રમાણે તેના કેટલાક લાંબા અંગો તેના શરીરની લંબાઈ કરતાં લગભગ 20 ગણાં સુધી લાંબા હોઈ શકે છે. આટલી અતિશય લંબાઈ દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિમાં અત્યંત અસામાન્ય બાબત છે.
આટલા લાંબા અંગો રાખવાનો બિગફિનને શું ફાયદો થાય છે, તેનો ચોક્કસ જવાબ હજુ વૈજ્ઞાનિકો પાસે નથી.
પરંતુ ઊંડા સમુદ્રના પર્યાવરણને જોતા કેટલીક સંભાવનાઓ સામે આવી છે. સમુદ્રની આ ઊંડાઈમાં સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ હોય છે અને ખોરાક પણ પ્રમાણમાં ઓછો ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં શિકાર શોધવાની પરંપરાગત રીત કરતાં અલગ વ્યૂહરચના વધુ ઉપયોગી બની શકે છે.
શું ટેન્ટેકલ્સ જ શિકારનું જાળું છે?
વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે બિગફિન તેના લાંબા ટેન્ટેકલ્સને પાણીમાં ફેલાવીને આસપાસથી પસાર થતા નાના જીવોને પકડવાનો પ્રયાસ કરતું હોઈ શકે છે.
ડીપ સીના અંધકારમાં કોઈ જીવને સક્રિય રીતે શોધવો મુશ્કેલ છે. તેના બદલે જો સ્ક્વિડ પોતાના લાંબા અંગોને વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાવીને સ્થિર રહે, તો નાનાં જળચર જીવો તેની પહોંચમાં આવી શકે છે.
આ પ્રકારની વ્યૂહરચનાને આપણે એક પ્રકારના કુદરતી ‘જાળ’ તરીકે સમજી શકીએ. સ્ક્વિડને સતત ઝડપથી તરવાની કે શિકારનો પીછો કરવાની જરૂર ન પડે. કોઈ નાનું પ્રાણી તેના ટેન્ટેકલ્સના સંપર્કમાં આવે તો તેને પકડીને ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય.
હાલમાં આ માત્ર વૈજ્ઞાનિક પરિકલ્પના છે. બિગફિન ખરેખર આ જ પદ્ધતિથી ખોરાક મેળવે છે તેની સંપૂર્ણ પુષ્ટિ કરવા માટે વધુ જીવંત અવલોકનો અને સંશોધનની જરૂર છે.
ટેન્ટેકલ્સ એકબીજામાં ગૂંચવાતા કેમ નથી?
આટલા લાંબા અને પાતળા ટેન્ટેકલ્સ ધરાવતા પ્રાણી સામે એક સ્વાભાવિક સવાલ ઊભો થાય છે—તેના પોતાના અંગો એકબીજામાં ગૂંચવાતા કેમ નથી?
ઊંડા સમુદ્રના વીડિયોમાં જોવા મળેલી તેની સ્થિતિથી વૈજ્ઞાનિકોને લાગે છે કે બિગફિન પોતાના લાંબા અંગોને ચોક્કસ અંતર સાથે ફેલાવીને રાખી શકે છે. આ રીતે તે એક વિશાળ વિસ્તારને આવરી શકે છે અને પોતાના ટેન્ટેકલ્સને એકબીજાથી અલગ રાખી શકે છે.
તેની હલનચલન અને શરીરની રચના અંગે હજુ ઘણું જાણવા બાકી છે. દરેક નવી નજર વૈજ્ઞાનિકોને તેના વર્તન અંગે નવી માહિતી આપે છે.
બિગફિન ક્યાં સુધી ઊંડે રહી શકે છે?
બિગફિન સ્ક્વિડ ઊંડા સમુદ્રમાં રહેતી સૌથી વિશિષ્ટ સ્ક્વિડ પ્રજાતિઓમાંની એક છે.
અહેવાલો અનુસાર આ પ્રકારના સ્ક્વિડને 6,000 મીટર એટલે કે 20,000 ફૂટથી પણ વધુ ઊંડાઈએ જોવા મળ્યા છે. આ ઊંડાઈ માનવ માટે અત્યંત કઠિન પરિસ્થિતિ ધરાવે છે.
જેમ જેમ આપણે સમુદ્રની સપાટીથી નીચે જઈએ તેમ પાણીનું દબાણ ખૂબ ઝડપથી વધે છે. પ્રકાશ લગભગ અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને વાતાવરણ સંપૂર્ણપણે અલગ બની જાય છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં જીવવા માટે બિગફિનના શરીરે વિશિષ્ટ અનુકૂલન વિકસાવ્યાં હશે એવી શક્યતા છે.
દુનિયામાં અત્યાર સુધી કેટલા બિગફિન જોવા મળ્યા?
આ પ્રજાતિ વિશેની સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે તે અત્યંત દુર્લભ છે.
સમુદ્રની વિશાળતા અને તેની ઊંડાઈને કારણે વૈજ્ઞાનિકો માટે બિગફિનને શોધવું સરળ નથી. અત્યાર સુધી દુનિયાભરમાં આવા જીવના આશરે 70 જેટલા અવલોકન અથવા નમૂનાઓ નોંધાયા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
આ સંખ્યા બતાવે છે કે વૈજ્ઞાનિકો પાસે બિગફિન વિશે હજુ કેટલી ઓછી માહિતી છે.
કેટલાક વર્ષો પહેલાં હવાઈની નજીક પણ આ પ્રકારનો સ્ક્વિડ જોવા મળ્યો હતો. એટલાન્ટિક મહાસાગરના મિડ-એટલાન્ટિક રિજ વિસ્તારમાં પણ તાજેતરના અવલોકનો સંશોધકો માટે રસનું કારણ બન્યા છે.
દરેક નવું અવલોકન આ પ્રજાતિના જીવનચક્ર અને વર્તન અંગેની સમજ વધારવામાં મદદ કરે છે.
ઊંડા સમુદ્રમાં હજુ કેટલાં રહસ્યો છુપાયેલા છે?
બિગફિન સ્ક્વિડની ઘટના માત્ર એક વિચિત્ર જીવ જોવા મળવાની વાત નથી. તે આપણને એ પણ યાદ અપાવે છે કે પૃથ્વી વિશે આપણે હજુ કેટલું ઓછું જાણીએ છીએ.
પૃથ્વીની સપાટીનો મોટો હિસ્સો મહાસાગરોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ તેની ઊંડાઈનો મોટો ભાગ આજે પણ સંશોધકો માટે રહસ્યમય છે.
ડીપ સીમાં એવા જીવો જોવા મળે છે જે પ્રકાશ વિના જીવતા હોય છે, અત્યંત દબાણ સહન કરે છે અને ખોરાકની અછત વચ્ચે પણ પોતાની જીવનપ્રણાલી જાળવી રાખે છે.
કેટલાક જીવો પોતાના શરીરમાં પ્રકાશ પેદા કરી શકે છે, તો કેટલાક અત્યંત ધીમી ગતિએ જીવન જીવે છે. બિગફિનની લાંબી રચના પણ કદાચ આ જ પર્યાવરણને અનુકૂળ થવાના લાખો વર્ષોના વિકાસનું પરિણામ હોઈ શકે છે.
નવી ટેક્નોલોજીથી સંશોધનને મળી નવી દિશા
ડીપ સી અંગેની જાણકારી વધારવામાં અંડરવોટર રોબોટ્સ અને રિમોટલી ઓપરેટેડ વાહનોની મોટી ભૂમિકા છે.
માણસ માટે હજારો મીટર નીચે સીધું જવું અત્યંત મુશ્કેલ અને જોખમી છે. પરંતુ માનવરહિત વાહનો કેમેરા, સેન્સર અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સાધનો સાથે આ ઊંડાઈ સુધી જઈ શકે છે.
આ સાધનો દ્વારા સંશોધકો સમુદ્રના તળિયાની ભૂગોળ ઉપરાંત ત્યાં રહેતા જીવોના વર્તનનું પણ નિરીક્ષણ કરી શકે છે.
બિગફિનનો જીવંત વીડિયો આ ટેક્નોલોજીના મહત્વનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. અગાઉ વૈજ્ઞાનિકોને ઘણી વખત માત્ર મૃત નમૂનાઓ અથવા ખૂબ ટૂંકા અવલોકનોના આધારે પ્રજાતિને સમજવી પડતી હતી. હવે હાઈ-ડેફિનેશનઆ નવા વીડિયોથી બિગફિન વિશે કેટલીક નવી માહિતી મળી છે, પરંતુ કેમેરા દ્વારા જીવંત પ્રાણીને તેના કુદરતી વાતાવરણમાં જોઈ શકાય છે.
હજુ ઘણા સવાલોના જવાબ બાકી
આ નવા વીડિયોથી બિગફિન વિશે કેટલીક નવી માહિતી મળી છે, પરંતુ તેના કરતાં વધુ પ્રશ્નો પણ ઊભા થયા છે.
તે મુખ્યત્વે શું ખાય છે? તેના લાંબા ટેન્ટેકલ્સ કેવી રીતે કામ કરે છે? તે કેટલા વર્ષ જીવે છે? તેની પ્રજનન પ્રક્રિયા કેવી છે? તે એકલો રહે છે કે અન્ય બિગફિન સાથે કોઈ પ્રકારનો સંપર્ક રાખે છે?
આવા અનેક પ્રશ્નોના જવાબ હજુ વૈજ્ઞાનિકો શોધી રહ્યા છે.
સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે માત્ર એક વીડિયો પરથી કોઈ પ્રાણીના સંપૂર્ણ વર્તન વિશે અંતિમ નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં. અલગ-અલગ સ્થળે અને અલગ પરિસ્થિતિમાં વધુ અવલોકનો જરૂરી છે.
સમુદ્રનો ‘એલિયન’ ખરેખર પૃથ્વીનો જ છે
બિગફિન સ્ક્વિડ દેખાવમાં ભલે કોઈ પરગ્રહી પ્રાણી જેવું લાગે, પરંતુ તે આપણી જ પૃથ્વીના મહાસાગરોમાં લાખો વર્ષથી વિકસેલી જીવસૃષ્ટિનો એક ભાગ છે.
તેના અસાધારણ લાંબા ટેન્ટેકલ્સ આપણને કુદરત કેટલી અદ્ભુત રીતે જીવનને અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓ માટે અનુકૂળ બનાવી શકે છે તેનો પુરાવો આપે છે.
સમુદ્રની અંધારી ઊંડાઈમાં કેદ થયેલો આ થોડો સમયનો વીડિયો કદાચ સામાન્ય દર્શક માટે માત્ર ડરામણું અથવા વિચિત્ર દૃશ્ય હશે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો માટે તે અમૂલ્ય માહિતી છે. દરેક નવી ઝલક સમુદ્રના અજાણ્યા વિશ્વનો એક નાનો પડદો ખોલે છે.
અને કદાચ સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે બિગફિન સ્ક્વિડ પોતે જેટલું રહસ્યમય છે, તેના નિવાસસ્થાનની અંદર હજુ તેના કરતાં પણ વધુ અજાણ્યા જીવો અને કુદરતી રહસ્યો છુપાયેલા હોઈ શકે છે.
