હોર્મુઝ સંકટ વધુ ઘેરાયું: ઈરાન-ઓમાનની બેઠક મુલતવી, નવા શિપિંગ રૂટ પર અનિશ્ચિતતા
હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલું તણાવ હવે વધુ ગંભીર બનતું દેખાઈ રહ્યું છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી વેપારી જહાજોની અવરજવર માટે નવા શિપિંગ રૂટ અંગે યોજાનારી મહત્વપૂર્ણ બેઠક રવિવારે અચાનક મુલતવી રાખવામાં આવી છે. આ બેઠકમાં માત્ર ઈરાન અને ઓમાન જ નહીં, પરંતુ ખાડી ક્ષેત્રના અન્ય દેશોના પ્રતિનિધિઓને પણ સામેલ થવાનું હતું. જોકે, હોર્મુઝ નજીક એક ઈરાની માલવાહક જહાજ પર હુમલો થયા બાદ બેઠકને આગળ ધપાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
હાલમાં આ બેઠક માટે નવી તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલય સાથે સંકળાયેલા એક અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે કેટલાક પ્રાદેશિક દેશોની વિનંતીને ધ્યાનમાં રાખીને તેહરાન અને મસ્કટે સંયુક્ત રીતે બેઠક મુલતવી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો. હવે ઈરાન અને ઓમાન પરસ્પર ચર્ચા કરીને આગામી બેઠકની તારીખ નક્કી કરશે.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સમગ્ર વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે. આ જળમાર્ગ દ્વારા દરરોજ મોટી સંખ્યામાં તેલ અને ગેસ વહન કરતા જહાજો પસાર થાય છે. તેથી અહીં થતી કોઈપણ અડચણ માત્ર ઈરાન અથવા ખાડી દેશો પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ તેની અસર વૈશ્વિક બજારો અને ઊર્જાના ભાવ પર પણ પડી શકે છે.
ઈરાન-ઓમાન વચ્ચે નવા માર્ગ અંગે સમજૂતી
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે તાજેતરમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી જહાજોની અવરજવર માટે એક વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા અંગે સહમતિ બની હતી. આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વધેલા સુરક્ષા જોખમ વચ્ચે વેપારી જહાજોને નિયંત્રિત અને નિર્ધારિત માર્ગથી પસાર થવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હતો.
મળતી માહિતી પ્રમાણે, ઈરાન તરફ આવતા જહાજો માટે નક્કી કરાયેલ માર્ગ સંપૂર્ણપણે ઈરાનના પ્રાદેશિક જળ વિસ્તારમાંથી પસાર થવાનો હતો. જ્યારે બહાર તરફ જતા જહાજો માટેનો માર્ગ ઈરાન અને ઓમાન બંનેના જળક્ષેત્રમાંથી પસાર થવાનો હતો.
આ વ્યવસ્થા દેખાવમાં સરળ લાગી શકે છે, પરંતુ હકીકતમાં તેના રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક અર્થ ઘણા મોટા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી. તે ખાડી દેશો, ઈરાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વચ્ચેનું મહત્વપૂર્ણ જોડાણ છે. આથી નવા રૂટની વ્યવસ્થા અંગે કોઈપણ નિર્ણયમાં સુરક્ષા, સાર્વભૌમત્વ, વેપાર અને પ્રાદેશિક રાજનીતિ જેવા અનેક મુદ્દાઓ જોડાયેલા છે.
આ સમજૂતીનો અર્થ એવો પણ નથી કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય સ્થિતિમાં આવી ગયો છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જળમાર્ગને સંપૂર્ણ રીતે ખોલવા માટે કેટલીક શરતો પૂરી થવી જરૂરી છે. ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝ ખોલવા માટે સાત શરતો મૂકવામાં આવી હોવાની માહિતી સામે આવી છે.
ઈરાની માલવાહક જહાજ પર હુમલાથી વધ્યું તણાવ
બેઠક મુલતવી રાખવાનું તાત્કાલિક કારણ હોર્મુઝ નજીક ઈરાની કોમર્શિયલ જહાજ પર થયેલો હુમલો છે. રવિવારની સવારે કેશમ દ્વીપની નજીક એક ઈરાની કાર્ગો શિપને નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા.
ઈરાનના સરકારી મીડિયાના અહેવાલ પ્રમાણે, હુમલામાં એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હતું જ્યારે ચાર ક્રૂ સભ્યો ઘાયલ થયા હતા. આ ઘટના બાદ દરિયાઈ સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધુ ઊંડી બની છે.
બ્રિટનની UKMTO તરફથી પણ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં એક જહાજ પર પ્રોજેક્ટાઇલથી હુમલો થયાની માહિતી આપવામાં આવી હતી. હુમલા બાદ જહાજમાં આગ લાગી હતી અને તેના પર સવાર ક્રૂ સભ્યોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા.
જોકે, અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે UKMTO દ્વારા નોંધાયેલી ઘટના અને ઈરાન દ્વારા જણાવવામાં આવેલી ઘટનાની સંપૂર્ણ ઓળખ હજુ સ્પષ્ટ નથી. બંને એક જ જહાજ સાથે સંબંધિત છે કે અલગ-અલગ ઘટનાઓ છે, તે અંગે સત્તાવાર રીતે સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા થઈ નથી.
પરંતુ ઘટનાએ એટલું જરૂર દર્શાવ્યું છે કે હોર્મુઝમાંથી વેપારી જહાજોની અવરજવર હજુ પણ જોખમમુક્ત બની નથી.
ઈરાનની શરતો અને અમેરિકાની ભૂમિકા
હોર્મુઝ મુદ્દે ઈરાનનું વલણ માત્ર દરિયાઈ સુરક્ષા પૂરતું મર્યાદિત નથી. તેમાં અમેરિકા સાથેના વ્યાપક રાજકીય અને સૈન્ય તણાવનો પણ મોટો હિસ્સો છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકાની તરફથી ઈરાનની માંગણીઓ પૂરી કરવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી હોર્મુઝને સંપૂર્ણપણે ખોલવામાં આવશે નહીં.
આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે હોર્મુઝનો પ્રશ્ન હવે માત્ર શિપિંગ રૂટનો ટેકનિકલ મુદ્દો રહ્યો નથી. તે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની વાટાઘાટો તથા વ્યાપક સંઘર્ષ સાથે સીધો જોડાઈ ગયો છે.
ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની કામગીરી ઓમાન સાથે થયેલી વ્યવસ્થાના આધારે કરવામાં આવશે. ખાડી તરફ જતા કેટલાક જહાજોને ઈરાનના જળક્ષેત્રમાંથી પસાર થવું પડશે, જ્યારે પરત આવતા જહાજો ઈરાન તથા ઓમાન બંનેના જળક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરશે.
ઈરાન આ માર્ગનો ઉપયોગ કરતા જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાની શક્યતા અંગે પણ વિચાર કરી રહ્યું છે. જો આવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો તે હોર્મુઝના સંચાલનને એક નવા આર્થિક પરિમાણ સાથે જોડશે.
ખાડી દેશોમાં પણ વધતી ચિંતા
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેની સમજૂતીથી ખાડીના તમામ દેશો સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ હોય એવું નથી. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા સીધી રીતે ખાડી સહકાર પરિષદ એટલે કે GCCના દેશોને અસર કરી શકે છે.
ઈરાકે પ્રસ્તાવિત બેઠકમાં ભાગ લેવાની પુષ્ટિ કરી હતી. બીજી તરફ, બહેરીને ઈરાન સાથે રાજદ્વારી સંબંધો ન હોવાના કારણે બેઠકમાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હોવાનું સામે આવ્યું છે.
સાઉદી અરેબિયા પણ ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે થયેલી વ્યવસ્થામાં ફેરફાર ઇચ્છે છે. ખાડીના એક અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, રિયાધને ચિંતા છે કે આ સમજૂતીનો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને GCC દેશો પર લાંબા ગાળાનો પ્રભાવ પડી શકે છે.
સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક સમયથી સંબંધોમાં સુધારાના પ્રયાસો થયા હોવા છતાં બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક અવિશ્વાસ હજુ સંપૂર્ણપણે દૂર થયો નથી. આવી સ્થિતિમાં હોર્મુઝ જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દા પર કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધારવી પડે તેવી સ્થિતિ છે.
હોર્મુઝ કેમ છે આટલું મહત્વપૂર્ણ?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંથી એક છે. પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચે આવેલો આ જળમાર્ગ સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, કુવૈત, કતાર, સંયુક્ત આરબ અમીરાત જેવા ઊર્જા ઉત્પાદક દેશોને વૈશ્વિક બજારો સાથે જોડે છે.
વિશ્વના અનેક દેશો માટે ખાડીમાંથી નીકળતું ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસ આ જ માર્ગ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચે છે. તેથી હોર્મુઝમાં લાંબા સમય સુધી અસ્થિરતા રહે તો તેનો સીધો પ્રભાવ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ, વીમા પ્રીમિયમ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર પડી શકે છે.
હાલમાં આ પ્રસ્તાવિત માર્ગ પરથી વેપારી જહાજોની અવરજવર ખૂબ ઓછી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે નવી વ્યવસ્થા હજી સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત બની નથી. સુરક્ષા અંગેનો વિશ્વાસ ઊભો કરવો અને ખાડી દેશોને આ વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસમાં લેવું આગામી દિવસોમાં સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે.
ટ્રમ્પનું નિવેદન પણ ચર્ચામાં
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિવેદને પણ ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે ઈરાન સમજૂતી કરવા માંગે છે અને ઈરાની અધિકારીઓ તરફથી સતત ફોન આવી રહ્યા છે.
તેમણે એવી આશા પણ વ્યક્ત કરી હતી કે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલો યુદ્ધજન્ય સંઘર્ષ આ જ વર્ષમાં સમાપ્ત થઈ શકે છે.
જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે ઈરાની જહાજ પર થયેલા હુમલા પાછળ અમેરિકા જવાબદાર છે કે કેમ, ત્યારે ટ્રમ્પે સીધો જવાબ આપવાનું ટાળ્યું અને કહ્યું કે તેઓ આ અંગે કંઈ કહેવા માંગતા નથી.
આ નિવેદનથી અનેક પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વધી રહેલી સૈન્ય અને દરિયાઈ પ્રવૃત્તિ વચ્ચે કોઈપણ હુમલઈરાન-ઓમાન બેઠક મુલતવી પડવાથી નવા શિપિંગ રૂટની વ્યવસ્થા અંગે અનિશ્ચિતતા વધી છે. આગામી તબક્કામાં સૌથી મહત્વનું એ રહેશે કે તેહરાન અને મસ્કટ નવી બેઠક માટે ક્યારે તારીખ નક્કી કરે છે અને તેમાં ખાડીના દેશોનેાની જવાબદારી નક્કી કરવી વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.
હવે આગળ શું?
ઈરાન-ઓમાન બેઠક મુલતવી પડવાથી નવા શિપિંગ રૂટની વ્યવસ્થા અંગે અનિશ્ચિતતા વધી છે. આગામી તબક્કામાં સૌથી મહત્વનું એ રહેશે કે તેહરાન અને મસ્કટ નવી બેઠક માટે ક્યારે તારીખ નક્કી કરે છે અને તેમાં ખાડીના દેશોને કેવી રીતે વિશ્વાસમાં લેવામાં આવે છે.
સાથે જ, હોર્મુઝ નજીક વેપારી જહાજોની સુરક્ષા પણ મોટો મુદ્દો રહેશે. જો હુમલાની ઘટનાઓ ચાલુ રહે છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ માટે આ માર્ગનો ઉપયોગ વધુ જોખમી અને ખર્ચાળ બની શકે છે.
બીજી તરફ, જો ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે કોઈ રાજકીય સમજૂતી તરફ પ્રગતિ થાય છે, તો હોર્મુઝને લઈને સ્થિતિમાં પણ નરમાઈ આવી શકે છે. પરંતુ હાલમાં ઈરાન પોતાની શરતો પર અડગ છે અને અમેરિકા સાથેનો તણાવ યથાવત છે.
આથી હોર્મુઝનો પ્રશ્ન માત્ર એક શિપિંગ રૂટનો મુદ્દો નથી. તે મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ, ઊર્જા સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો સાથે જોડાયેલો વ્યાપક સંકટ બની ગયો છે. આગામી દિવસોમાં ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેની નવી બેઠક આ સમગ્ર પરિસ્થિતિને કઈ દિશામાં લઈ જાય છે, તેના પર ખાડી દેશો ઉપરાંત સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
