ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં નવી ગરમાવો! વડાપ્રધાન બાલેન શાહને મળ્યા વિક્રમ મિસરી, સરહદ વિવાદથી લઈને 18 હજાર કરોડના સહાય પેકેજ સુધી થઈ ચર્ચા
ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં ફરી એકવાર નવી હલચલ જોવા મળી રહી છે. ભારતીય વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીએ નેપાળની રાજધાની કાઠમંડુમાં વડાપ્રધાન બાલેન્દ્ર શાહ એટલે કે બાલેન શાહ સાથે મુલાકાત કરી હતી. આ મુલાકાત બંને દેશો માટે અનેક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. ખાસ વાત એ છે કે અગાઉ બાલેન શાહે ભારતીય વિદેશ સચિવ સાથેની મુલાકાત ટાળી હતી. જોકે, હવે બંને વચ્ચે થયેલી બેઠકથી ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં સુધારાની નવી આશા જાગી છે.
આ બેઠકમાં દ્વિપક્ષીય સંબંધો, વેપાર, ઊર્જા, જળસંપત્તિ, સરહદ વિવાદ અને આર્થિક સહયોગ જેવા મહત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
અગાઉ મુલાકાત ટાળી હતી, હવે સંબંધોમાં સુધારાના સંકેત
નેપાળમાં માર્ચ 2026માં વડાપ્રધાન તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યા બાદ બાલેન શાહની ભારત સાથેની રાજદ્વારી કામગીરી પર સૌની નજર હતી. મે મહિનામાં ભારતીય વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીનો નેપાળ પ્રવાસ રદ થયો હતો. આ ઘટનાને બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં તણાવના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી હતી.
જોકે, ત્યારબાદ બંને દેશો વચ્ચે સંપર્ક અને ચર્ચાનો દોર ચાલુ રહ્યો હતો. જૂનમાં નેપાળના રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટીના અધ્યક્ષ રબી લામિછાને ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ત્યારબાદ જુલાઈમાં બાલેન શાહે ભારતીય રાજદૂત નવીન શ્રીવાસ્તવ સાથે મુલાકાત કરી હતી.
હવે વિક્રમ મિસરી અને બાલેન શાહ વચ્ચે થયેલી બેઠકને બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને આગળ વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
પૂર બાદ ભારતે કરી નેપાળની મદદ
ઓગસ્ટ મહિનામાં નેપાળમાં આવેલા વિનાશક પૂર અને ભૂસ્ખલન બાદ ભારતે રાહત અને બચાવ કામગીરીમાં સહયોગ આપ્યો હતો. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, 26 ઓગસ્ટથી 19 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારતે નેપાળને 140 ટનથી વધુ રાહત સામગ્રી પૂરી પાડી હતી.
આ સહાયમાં બચાવ કામગીરી માટેનાં સાધનો, કનેક્ટિવિટી પુનઃસ્થાપિત કરવાનાં ઉપકરણો, બચાવ ટીમો અને ટનલ નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થતો હતો.
નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન શાહે પણ સપ્ટેમ્બરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં પોતાના સંબોધન દરમિયાન ભારતની મદદની પ્રશંસા કરી હતી. કુદરતી આફત બાદ ભારત તરફથી મળેલી સહાય બંને દેશો વચ્ચે સહયોગ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ બની છે.
18 હજાર કરોડથી વધુના સહાય પેકેજની ચર્ચા
આ મુલાકાત દરમિયાન સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલો મુદ્દો નેપાળ દ્વારા ભારત પાસે માંગવામાં આવેલી આર્થિક સહાયનો છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, નેપાળે ગ્રાન્ટ અને લાઇન ઓફ ક્રેડિટના માધ્યમથી 2 અબજ ડોલરથી વધુ એટલે કે અંદાજે 18,786 કરોડ રૂપિયાના સહાય પેકેજની માંગ કરી છે.
પૂર બાદ નુકસાન પામેલા માળખાકીય સુવિધાઓનું પુનર્નિર્માણ, વીજળી ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ માટે આ નાણાંનો ઉપયોગ કરવાની નેપાળની યોજના હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
જોકે, આ પ્રસ્તાવ અંગે ભારત સરકાર તરફથી સત્તાવાર મંજૂરી કે અંતિમ જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
કાલાપાની અને લિપુલેખ વિવાદ પણ મહત્વનો મુદ્દો
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે લાંબા સમયથી કાલાપાની અને લિપુલેખ વિસ્તારને લઈને સરહદી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત ભારતીય સેનામાં ગોરખા સૈનિકોની ભરતીનો મુદ્દો પણ બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે.
વર્ષ 2022માં ભારતમાં અગ્નિપથ યોજના શરૂ થયા બાદ નેપાળે ભારતીય સેનામાં ગોરખા સૈનિકોની નવી ભરતી અટકાવી હતી. નેપાળનું કહેવું છે કે આ યોજના ભારત, નેપાળ અને બ્રિટન વચ્ચેના 1947ના ત્રિપક્ષીય કરાર સાથે સંબંધિત પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
આ મુદ્દાઓના ઉકેલ માટે બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી ચર્ચા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
22 નવેમ્બરથી બાલેન શાહની ભારત મુલાકાત
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં હવે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન શાહની આગામી ભારત મુલાકાત છે. તેઓ 22થી 24 નવેમ્બર, 2026 દરમિયાન ભારતની ત્રણ દિવસની સત્તાવાર મુલાકાતે આવવાના છે.
માર્ચમાં વડાપ્રધાન બન્યા બાદ આ તેમની પ્રથમ દ્વિપક્ષીય વિદેશ મુલાકાત હશે. આ મુલાકાત દરમિયાન વેપાર, ઊર્જા, સરહદી જોડાણ, વિકાસ પ્રોજેક્ટ અને બંને દેશો વચ્ચેના જૂના પ્રશ્નો પર ચર્ચા થવાની અપેક્ષા છે.
એકંદરે, વિક્રમ મિસરી અને બાલેન શાહ વચ્ચેની બેઠક ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં આગળના તબક્કા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આગામી ઉચ્ચસ્તરીય મુલાકાતમાં બંને દેશો વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા મતભેદો ઉકેલવા અને આર્થિક સહયોગ વધારવા માટે કેવા નિર્ણયો લેવામાં આવે છે.
