શું તમારું ખાતું પણ ‘મની મ્યુલ’ તરીકે વપરાઈ રહ્યું છે? RBI ના નવા નોર્મ્સ અને ૨૦ દિવસની નોટિસ મુદત વિશે જાણો
દેશમાં દિવસેને દિવસે વધી રહેલી સાયબર છેતરપિંડી અને ગેરકાયદેસર નાણાકીય હેરફેર (મની લોન્ડરિંગ) ની પ્રવૃત્તિઓ પર કડક લગામ કસવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સખત પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે. RBI ના નવા પ્રસ્તાવિત KYC ફ્રેમવર્ક અને સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસીજર (SOP) મુજબ, જો તમારા બેંક ખાતામાં ₹૧,૦૦૦ કે તેથી વધુ રકમનો કોઈ વ્યવહાર સાયબર ક્રાઈમ અથવા શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલો હોવાની શંકા જણાશે, તો બેંક તે રકમ અથવા આખા ખાતા પર કામચલાઉ ‘ડેબિટ હોલ્ડ’ (નાણાં ઉપાડવા પર રોક) લગાવી શકશે. આ હોલ્ડ સામાન્ય સંજોગોમાં મહત્તમ ૬૦ દિવસ સુધી લંબાવી શકાય છે. જોકે, બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં આ નવી પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૭ થી અમલમાં આવે તેવી સંભાવના છે.
શા માટે RBI બનાવી રહી છે આ નવો નિયમ?
હાલના સમયમાં સાયબર ઠગો નિર્દોષ લોકોના બેંક ખાતાઓનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર રીતે મેળવેલા પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે કરી રહ્યા છે. આવા ખાતાઓને નાણાકીય પરિભાષામાં ‘મની મ્યુલ એકાઉન્ટ’ (Money Mule Account) કહેવામાં આવે છે. ઘણીવાર ખાતાધારકને ખુદ ખબર પણ નથી હોતી કે તેના ખાતાનો ઉપયોગ કોઈ ગુનાહિત રેકેટ દ્વારા થઈ રહ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ૪ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ આપવામાં આવેલા ઐતિહાસિક નિર્દેશો બાદ RBI એ આ સર્વગ્રાહી SOP તૈયાર કરી છે. આ અંતર્ગત તમામ વાણિજ્યિક બેંકો, સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો, પેમેન્ટ્સ બેંકો અને સહકારી બેંકોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગ આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં આવશે, જે ક્ષણવારમાં આવા શંકાસ્પદ વ્યવહારોને ફ્લેગ કરી દેશે.
શંકાસ્પદ વ્યવહાર સામે કેવી રીતે થશે કાર્યવાહી?
નવી પ્રક્રિયા અનુસાર, જો બેંકની સિસ્ટમ કોઈ વ્યવહારને શંકાસ્પદ તરીકે ચિહ્નિત કરશે, તો બેંક તાત્કાલિક અસરથી તે ટ્રાન્ઝેક્શન પર ડેબિટ હોલ્ડ મૂકશે. જો સમગ્ર ખાતું જ શંકાસ્પદ જણાશે, તો ખાતાને હોલ્ડ પર રાખવામાં આવશે. જોકે, આખા ખાતાને હોલ્ડ કરવું એ બેંક માટે અંતિમ વિકલ્પ રહેશે.
ડેબિટ હોલ્ડ મુકાયા બાદ બેંકે તાત્કાલિક ગ્રાહકને લિખિત અથવા ડિજિટલ માધ્યમથી જાણ કરવાની રહેશે. આ નોટિસમાં હોલ્ડ મૂકવાનું સ્પષ્ટ કારણ, તેને હટાવવાની પ્રક્રિયા અને સંબંધિત બેંક અધિકારીની વિગતો આપવી ફરજિયાત રહેશે.
ગ્રાહકને પોતાનો પક્ષ રાખવા અને ટ્રાન્ઝેક્શન અંગે જરૂરી પુરાવા સાથે ખુલાસો કરવા માટે ૨૦ દિવસનો સમય આપવામાં આવશે. જો ગ્રાહકના જવાબથી બેંક સંતુષ્ટ થશે, તો તાત્કાલિક ધોરણે ડેબિટ હોલ્ડ હટાવી લેવામાં આવશે. ગ્રાહકનો જવાબ મળ્યાના ૧૦ દિવસની અંદર બેંકે આ મામલે આખરી નિર્ણય લેવો પડશે. જો ગ્રાહક નિયત ૨૦ દિવસમાં કોઈ ઉત્તર નહીં આપે, તો બેંક હોલ્ડ મુકાયાના ૩૦ દિવસમાં પોતાની રીતે તપાસ પૂરી કરીને નિર્ણય લેશે.
પોલીસ તપાસ અને ૬૦ દિવસ બાદની સ્થિતિ
જો બેંકની આંતરિક તપાસમાં બાબત ગંભીર સાયબર ગુના સાથે જોડાયેલી હોવાનું બહાર આવશે, તો કેસ પોલીસ અથવા અન્ય સક્ષમ તપાસ એજન્સીઓને સોંપવામાં આવશે. જો તપાસ અધિકારીઓ ખાતું સંપૂર્ણપણે ફ્રીઝ કરવાનો સત્તાવાર આદેશ ન આપે, તો ૩૧મા દિવસે બેંકે હોલ્ડ ઉઠાવી લેવો પડશે.
કોઈપણ સંજોગોમાં આ કામચલાઉ ડેબિટ હોલ્ડનો સમયગાળો ૬૦ દિવસથી વધુ હોઈ શકે નહીં. ૬૦ દિવસ પૂર્ણ થવાનો અર્થ એ નથી કે ખાતું કાયમી ધોરણે ફ્રીઝ થઈ ગયું છે. આ સમયમર્યાદા પૂરી થયા બાદ બેંકે કાં તો ગ્રાહકને નાણાં વાપરવાની છૂટ આપવી પડશે અથવા કાયદાકીય એજન્સીઓની સૂચના મુજબ આગળની કાનૂની કાર્યવાહી કરવાની રહેશે. આ ફ્રેમવર્કથી બેંકિંગ સિસ્ટમ વધુ સુરક્ષિત બનશે અને સાયબર ફ્રોડ પર મોટો લગામ આવશે.
