UPI પર સર્વિસ ચાર્જનો મામલો પહોંચ્યો સુપ્રીમ કોર્ટ, ₹૨,૦૦૦ થી વધુના પેમેન્ટ પર ૦.૪% ફીના નિર્ણયને પડકારાયો
શમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવનાર યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ના ઉપયોગ પર ચાર્જ વસૂલવાના કેન્દ્ર સરકારના નિર્ણયે દેશભરમાં ભારે વિવાદ સર્જ્યો છે. બુધવારે (૧૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬) આ ગંભીર મુદ્દો દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો છે.
કેન્દ્ર સરકારે આવામી ૧૫ ઓક્ટોબરથી વેપારીઓને કરવામાં આવતા ₹૨,૦૦૦ થી વધુના UPI પેમેન્ટ્સ પર ૦.૪% નો મરચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) વસૂલવાની જાહેરાત કરી હતી. આ સરકારી નોટિફિકેશનને રદ કરવાની માંગ સાથે અંજન દત્તા નામના નાગરિકે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જાહેર હિતની અરજી (PIL) દાખલ કરી છે.
અરજદારે પોતાની અરજીમાં બંધારણીય મુદ્દાઓ ઉઠાવતા દલીલ કરી છે કે, આ પ્રકારનો ચાર્જ લાદવો એ કાયદા સમક્ષ સમાનતાના મૂળભૂત અધિકાર અને મુક્ત વેપાર કરવાની સ્વતંત્રતાનું ખુલ્લું ઉલ્લંઘન છે. યોગ્ય સંસદીય ચર્ચા કે પબ્લિક કન્સલ્ટેશન વગર જ આ સિસ્ટમ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.
અરજદારે એવી આશંકા પણ વ્યક્ત કરી છે કે UPI પર વધારાનો આર્થિક બોજ આવવાના કારણે નાના વેપારીઓ અને ગ્રાહકો ફરીથી કેશ (રોકડ) વ્યવહારો તરફ વળશે, જેનાથી દેશના ડિજિટલ અર્થતંત્રોના મુખ્ય ધ્યેયને મોટો ફટકો પડશે.
રાજકીય ગરમાવો અને વિપક્ષના પ્રહારો
UPI ચુકવણી પર MDR ચાર્જ લાદવાના કેન્દ્ર સરકારના નિર્ણયથી દેશના રાજકારણમાં પણ મોટો ભડકો થયો છે. વિપક્ષી પક્ષો આ મુદ્દે સરકાર પર આક્રમક બન્યા છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને કોંગ્રેસ સાંસદ રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પાસે આ ‘UPI ટેક્સ’ તાત્કાલિક અસરથી પાછો ખેંચવાની માંગ કરી છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે સામાન્ય નાગરિકો અને ડિજિટલ પેમેન્ટ તરફ વળેલા નાના વેપારીઓને દંડવાનો આ પ્રયાસ છે.
નવા UPI ચાર્જ અને નિયમોની મુખ્ય વિગતો
સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા માળખા અનુસાર, સામાન્ય ગ્રાહકો અને વેપારીઓ માટે વિવિધ ફેરફારોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે:
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે રાહત: સામાન્ય વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ (P2P) વચ્ચે થતા તમામ વ્યવહારો સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે. આ માટે કોઈ માસિક મર્યાદા કે લિમિટ રાખવામાં આવી નથી.
₹૨,૦૦૦ સુધીના વ્યવહારો મફત: નાના ખરીદદારો અને વેપારીઓને રાહત આપતા ₹૨,૦૦૦ સુધીના ગ્રાહક-થી-વેપારી (P2M) વ્યવહારો પર કોઈ જ MDR વસૂલવામાં આવશે નહીં.
૦.૪% MDR નો અમલ: ₹૨,૦૦૦ થી વધુના P2M વ્યવહારો પર ૦.૪ ટકા MDR લાગુ થશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ગ્રાહક ₹૩,૦૦૦ ની ખરીદી UPI દ્વારા કરે છે, તો વેપારીએ બેંકને ₹૧૨ ની ફી ચૂકવવી પડશે. આ કમિશન રકમ બેંકો અને પેમેન્ટ ગેટવે પાર્ટનર્સ વચ્ચે વહેંચાશે.
મહત્તમ કેપિંગ લિમિટ: ₹૭૫,૦૦૦ કે તેથી વધુના મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન માટે MDR ની મહત્તમ મર્યાદા ₹૩૦૦ પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન નક્કી કરવામાં આવી છે.
વિશેષ ક્ષેત્રો માટે દરો: ટેલિકોમ્યુનિકેશન, વીમા અને ઈંધણ જેવા આવશ્યક ક્ષેત્રો માટે પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન ₹૫ નો વન-ટાઈમ ચાર્જ રહેશે. જ્યારે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને સ્ટોક બ્રોકિંગ પેમેન્ટ્સ માટે ૦.૦૨% MDR (મહત્તમ ₹૩૦૦) લાગશે.
નાના વેપારીઓને સુરક્ષા: દર મહિને ₹૧ લાખ સુધીની કમાણી કે ટર્નઓવર ધરાવતા નાના વેપારીઓને તમામ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ પર ફરજિયાતપણે શૂન્ય (Zero) MDR ની સુવિધા મળશે.
ગ્રાહકો પર બોજ ન નાખવા બેંકોને સૂચના
રિઝર્વ બેંક અને સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે UPI એપ્લિકેશન પ્રોવાઈડર્સ (જેવા કે PhonePe, Google Pay, Paytm) કોઈપણ પ્લેટફોર્મ ફી કે હિડન ચાર્જ વસૂલી શકશે નહીં. આ ઉપરાંત બેંકોને સખત સૂચના આપવામાં આવી છે કે વેપારીઓ આ MDR ચાર્જનો બોજ ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર ન નાખે તેની ખાતરી કરે.
જોકે, ૧૫ ઓક્ટોબરથી લાગુ થનારા આ કાયદા સામે હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી હાથ ધરાશે, જેના પર આખા દેશના વેપારીઓ અને ગ્રાહકોની નજર ટકેલી છે.
