હોસ્પિટલના બિલમાં મેડિકલ સામાનની કિંમત પર મોટો સવાલ, તુકારામ મુંડેએ બતાવ્યું કેટલો છે ભાવનો તફાવત
હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન દર્દીને માત્ર ડૉક્ટરની ફી અને દવાઓનો જ ખર્ચ થતો નથી. સારવાર દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાતા અનેક પ્રકારના મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સનો ખર્ચ પણ અંતે દર્દીના બિલમાં જોડાઈ જાય છે. IV સેટ, સિરીંજ, કેથેટર સહિતની આવી વસ્તુઓ સામાન્ય રીતે દર્દી અથવા તેના પરિવારજનોને અલગથી ખરીદવાની જરૂર પડતી નથી, કારણ કે હોસ્પિટલ જ તેનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનો ચાર્જ બિલમાં સામેલ કરે છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વનો સવાલ ઊભો થાય છે—જે મેડિકલ સામાન માટે દર્દી પાસેથી પૈસા લેવામાં આવે છે, તે સામાન હોસ્પિટલ અથવા સપ્લાયરને ખરેખર કેટલા ભાવે મળ્યો હશે?
મહારાષ્ટ્રના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનના કમિશનર અને IAS અધિકારી તુકારામ મુંડેએ સોશિયલ મીડિયા પર કરેલી એક પોસ્ટ દ્વારા આ જ મુદ્દા તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. તેમણે મહારાષ્ટ્રમાં કરવામાં આવેલા એક સર્વેના કેટલાક આંકડા શેર કર્યા છે, જેમાં મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સની ટ્રેડ પ્રાઇસ અને તેની MRP વચ્ચેનો મોટો તફાવત જોવા મળ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.
માત્ર 11.50 રૂપિયાના IV સેટની MRP 325 રૂપિયા
તુકારામ મુંડેએ શેર કરેલા ઉદાહરણોમાં સૌથી વધુ ચર્ચા IV ઇન્ફ્યુઝન સેટની છે. પોસ્ટમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, જે IV ઇન્ફ્યુઝન સેટની ટ્રેડ પ્રાઇસ માત્ર 11.50 રૂપિયા હતી, તેની MRP 325 રૂપિયા નોંધાઈ હતી.
અર્થાત્, ખરીદીના ભાવ અને પેકેટ પર દર્શાવવામાં આવેલી મહત્તમ છૂટક કિંમત વચ્ચે ઘણો મોટો તફાવત જોવા મળ્યો. જો કોઈ દર્દીના બિલમાં આ પ્રકારની વસ્તુ MRP નજીકના ભાવે ઉમેરવામાં આવે, તો દર્દીને તેના વાસ્તવિક સપ્લાય અથવા ખરીદી ભાવ વિશે જાણકારી હોવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દી માટે IV સેટ કોઈ વૈકલ્પિક વસ્તુ નથી. દવા ચડાવવા, ફ્લુઇડ આપવા અથવા અન્ય સારવાર માટે તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. દર્દી કે તેના પરિવારજનો સામાન્ય રીતે સારવાર વચ્ચે આ વસ્તુની બજારમાં જઈને કિંમતની તપાસ કરી શકતા નથી.
સિરીંજના ભાવમાં પણ મોટો તફાવત
સર્વેના બીજા ઉદાહરણમાં સિરીંજનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તુકારામ મુંડેની પોસ્ટ અનુસાર, 6.75 રૂપિયાની ટ્રેડ પ્રાઇસ ધરાવતી સિરીંજની MRP 57.20 રૂપિયા હોવાનું જણાવાયું છે.
સિરીંજ હોસ્પિટલમાં સૌથી સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી મેડિકલ વસ્તુઓમાંથી એક છે. ઇન્જેક્શન, દવા આપવી, સેમ્પલ લેવા અથવા વિવિધ સારવાર પ્રક્રિયામાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. એક દર્દીની સારવારમાં એકથી વધુ સિરીંજનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક વસ્તુનો ચાર્જ બિલમાં ઉમેરાતો જાય તો કુલ ખર્ચ વધી શકે છે.
અહીં મુખ્ય મુદ્દો માત્ર MRP કેટલી છે તે નથી, પરંતુ દર્દીને આ વસ્તુ માટે કઈ કિંમત વસૂલવામાં આવી રહી છે અને તેની પાછળનો ભાવ કેવી રીતે નક્કી થયો છે તે અંગે પૂરતી માહિતી મળે છે કે નહીં તે પણ છે.
29.41 રૂપિયાના કેથેટરની MRP 310 રૂપિયા
ત્રીજા ઉદાહરણમાં કેથેટરનો ઉલ્લેખ છે. પોસ્ટમાં આપવામાં આવેલી માહિતી પ્રમાણે, 29.41 રૂપિયાની ટ્રેડ પ્રાઇસ ધરાવતા કેથેટરની MRP 310 રૂપિયા દર્શાવવામાં આવી હતી.
કેથેટર પણ હોસ્પિટલમાં વિવિધ સારવાર પ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવાતું મહત્વપૂર્ણ મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ છે. દર્દીની સ્થિતિ અને સારવારના પ્રકાર પ્રમાણે તેનો ઉપયોગ જરૂરી બની શકે છે.
આ ત્રણ ઉદાહરણ—IV સેટ, સિરીંજ અને કેથેટર—દ્વારા મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સના ખરીદી ભાવ અને MRP વચ્ચેનો તફાવત ચર્ચામાં આવ્યો છે. જોકે, દરેક હોસ્પિટલમાં આ જ ભાવ હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી. અલગ ઉત્પાદક, સપ્લાયર, હોસ્પિટલ, ગુણવત્તા, બ્રાન્ડ અને સપ્લાય ચેઇન પ્રમાણે કિંમતો અલગ હોઈ શકે છે.
હોસ્પિટલમાં દર્દી પાસે વિકલ્પો કેમ ઓછા હોય છે?
મેડિકલ સ્ટોરમાંથી દવા ખરીદતી વખતે ગ્રાહક પાસે ઘણી વખત અલગ-અલગ બ્રાન્ડની દવાઓની કિંમત જોવા અથવા બીજી દુકાનમાં ભાવ પૂછવાની તક હોય છે. પરંતુ હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીની પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે.
દર્દી સારવાર હેઠળ હોય ત્યારે ડૉક્ટર અથવા હોસ્પિટલ દ્વારા જરૂરી મેડિકલ સામાનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દર્દીના પરિવારજનોનું મુખ્ય ધ્યાન સારવાર અને દર્દીની તબિયત પર હોય છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક સિરીંજ, IV સેટ અથવા કેથેટરની બજાર કિંમત તપાસવી વ્યવહારિક રીતે મુશ્કેલ બની જાય છે.
ઘણી વખત પરિવારજનોને સારવાર પૂર્ણ થયા પછી એક મોટું બિલ મળે છે, જેમાં દવાઓ સાથે અનેક કન્ઝ્યુમેબલ્સના નામ અને ચાર્જ હોય છે. તે સમયે હોસ્પિટલએ આ સામાન કેટલી કિંમતે ખરીદ્યો હતો અથવા સપ્લાયર પાસેથી તેને કેટલા ભાવે મળ્યો હતો તેની માહિતી દર્દીને હોતી નથી.
ખરીદી ભાવથી MRP સુધીની પ્રક્રિયા શું છે?
કોઈપણ મેડિકલ પ્રોડક્ટની અંતિમ કિંમત પાછળ એક સપ્લાય ચેઇન કામ કરતી હોય છે. ઉત્પાદક કંપની ઉત્પાદન તૈયાર કરે છે. ત્યારબાદ તે ડિસ્ટ્રિબ્યુટર, સ્ટોકિસ્ટ અથવા સપ્લાયર મારફતે હોસ્પિટલ સુધી પહોંચી શકે છે.
આ પ્રક્રિયામાં પરિવહન, સ્ટોરેજ, ડિસ્ટ્રિબ્યુશન, ટેક્સ અને અન્ય ખર્ચો પણ જોડાઈ શકે છે. તેથી ટ્રેડ પ્રાઇસ અને MRP એકસરખી હોવી જરૂરી નથી.
પરંતુ જ્યારે બંને વચ્ચેનો તફાવત ખૂબ મોટો દેખાય ત્યારે દર્દીના હિતમાં પારદર્શિતા અંગે સવાલ ઊભો થાય છે. દર્દીને ઓછામાં ઓછું એટલું સમજાય કે તેને કઈ વસ્તુ માટે કેટલો ચાર્જ લેવામાં આવ્યો છે અને તે ચાર્જ કયા આધાર પર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
દવાઓ અને મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સમાં નિયમનનો મુદ્દો
ભારતમાં દવાઓની કિંમતોને નિયંત્રિત કરવા માટે વિવિધ નિયમો અને વ્યવસ્થાઓ છે. Drugs (Prices Control) Order, 2013 હેઠળ કેટલીક દવાઓની કિંમતોના નિયમન માટે માળખું છે અને National Pharmaceutical Pricing Authority એટલે કે NPPA આ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
પરંતુ દવાઓ સિવાયના તમામ મેડિકલ ડિવાઇસ અને કન્ઝ્યુમેબલ્સ પર સમાન પ્રકારનું પ્રાઇસ કંટ્રોલ લાગુ પડે છે એવું નથી. આ કારણે મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સની કિંમત નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા અને તેની પારદર્શિતા અંગે સમયાંતરે ચર્ચા થતી રહી છે.
તુકારામ મુંડેની પોસ્ટે આ ચર્ચાને ફરી આગળ ધપાવી છે. મુદ્દો એ છે કે દર્દીને સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી વસ્તુની કિંમત વિશે પૂરતી અને સરળ માહિતી કેવી રીતે મળી શકે.
માત્ર ભાવ ઘટાડવાનો નહીં, પારદર્શિતાનો પણ સવાલ
આ સમગ્ર ચર્ચાને માત્ર ‘મેડિકલ સામાન મોંઘો છે’ એટલા સુધી મર્યાદિત કરી શકાય નહીં. અહીં બીજો મહત્વનો મુદ્દો છે—દર્દી અને હોસ્પિટલ વચ્ચેની માહિતીની અસમાનતા.
હોસ્પિટલને ખબર હોય છે કે તેણે કોઈ વસ્તુ કયા સપ્લાયર પાસેથી અને કયા ભાવે ખરીદી છે. દર્દીને સામાન્ય રીતે માત્ર બિલમાં વસૂલવામાં આવેલી રકમ દેખાય છે. આ અંતરને ‘ઇન્ફોર્મેશન ગેપ’ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
જો દર્દીને મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલનું નામ, બ્રાન્ડ, જથ્થો અને તેના માટે લેવામાં આવતો ચાર્જ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવવામાં આવે, તો બિલ વધુ પારદર્શક બની શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં દર્દી અથવા પરિવારજનો માટે આ માહિતી ખર્ચ સમજવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
સરકાર સમક્ષ નિયમો અંગે સૂચન
તુકારામ મુંડેની પોસ્ટમાં Department of Pharmaceuticals અને NPPA સમક્ષ ટ્રેડ ખરીદી કિંમત અને જાહેર કરાયેલી MRP વચ્ચેના તફાવત અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા બનાવવાની ભલામણનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચાનો હેતુ માત્ર હોસ્પિટલનો ખર્ચ ઘટાડવાનો નથી. દર્દીને જે વસ્તુ માટે ચૂકવણી કરવી પડે છે તેની કિંમત અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળે તે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
મેડિકલ ક્ષેત્રમાં ગુણવત્તા અને સલામતી સૌથી મહત્વના મુદ્દા છે. કોઈ વસ્તુ સસ્તી છે એટલે તે દરેક પરિસ્થિતિમાં યોગ્ય હશે એવું જરૂરી નથી. બીજી તરફ, દર્દી પાસેથી વસૂલવામાં આવતા ચાર્જની રચના પારદર્શક હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
દર્દીઓ માટે બિલ સમજવું કેમ જરૂરી છે?
હોસ્પિટલનું બિલ ઘણી વખત લાંબું અને ટેકનિકલ હોય છે. તેમાં દવાઓ ઉપરાંત કન્ઝ્યુમેબલ્સ, તપાસ, રૂમ ચાર્જ, ડૉક્ટરની ફી અને અન્ય સેવાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
તેથી દર્દી અથવા પરિવારજનો માટે બિલમાં કઈ વસ્તુ માટે કેટલો ચાર્જ લેવામાં આવ્યો છે તે તપાસવું ઉપયોગી બની શકે છે. ખાસ કરીને મોટી સારવાર દરમિયાન વપરાયેલા કન્ઝ્યુમેબલ્સની સંખ્યા અને દર અંગે સ્પષ્ટતા માંગવી શક્ય છે.
હોસ્પિટલ પાસે સારવાર અને બિલિંગ અંગે જરૂરી માહિતી માંગવી દર્દીનો અધિકાર છે. જોકે, કોઈ એક સર્વેમાં સામે આવેલા ભાવને આધારે દરેક હોસ્પિટલ અથવા દરેક મેડિકલ પ્રોડક્ટ વિશે એકસરખો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
મેડિકલ ખર્ચ અંગે ફરી શરૂ થઈ ચર્ચા
તુકારામ મુંડે દ્વારા શેર કરવામાં આવેલા આંકડાઓએ હોસ્પિટલના બિલમાં સામેલ થતી મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સની કિંમતો અંગે ફરી એકવાર ચર્ચા શરૂ કરી છે. 11.50 રૂપિયાના IV સેટની 325 રૂપિયાની MRP, 6.75 રૂપિયાની સિરીંજની 57.20 રૂપિયાની MRP અને 29.41 રૂપિયાના કેથેટરની 310 રૂપિયાની MRP જેવા ઉદાહરણોએ ખરીદી કિંમત, MRP અને દર્દી પાસેથી વસૂલાતી રકમ વચ્ચેના સંબંધ પર સવાલ ઊભા કર્યા છે.
આગામી સમયમાં જો મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સની કિંમત અંગે વધુ સ્પષ્ટ નિયમો, પારદર્શક બિલિંગ અને દર્દીઓને સરળતાથી સમજાય તેવી માહિતી ઉપલબ્ધ થાય, તો સારવારના કુલ ખર્ચને સમજવામાં દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનોને વધુ મદદ મળી શકે છે.
આ આખા મામલામાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે દર્દી જ્યારે હોસ્પિટલનું બિલ ચૂકવે ત્યારે તેને માત્ર અંતિમ રકમ જ નહીં, પરંતુ તે રકમ કેવી રીતે બની છે તેની પણ યોગ્ય માહિતી મળવી જોઈએ. સારવારની પ્રક્રિયા જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, તેટલી જ મહત્વપૂર્ણ તેની સાથે જોડાયેલી ખર્ચની પારદર્શિતા પણ છે.
