NGT નો નિર્ણય ફગાવીને સુપ્રીમ કોર્ટે સંભલ પ્રોજેક્ટને આપી લીલી ઝંડી, જાણો સમગ્ર વિગત!
ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે દેશમાં હોસ્પિટલ અને મેડિકલ કચરાના યોગ્ય નિકાલ માટે એક અત્યંત મહત્વનો અને દૂરગામી ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ‘કોમન બાયો-મેડિકલ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ એન્ડ ડિસ્પોઝલ ફેસિલિટીઝ’ માટે સરકારે 2016માં જાહેર કરેલી સુધારેલી માર્ગદર્શિકા (Revised Guidelines 2016) સંપૂર્ણપણે ફરજિયાત છે અને તેનું કડક પાલન કરાવવું કાયદાકીય રીતે બંધનકર્તા છે. આ સાથે જ સર્વોચ્ચ અદાલતે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ના અગાઉના આદેશને રદબાતલ ઠેરવીને ઉત્તર પ્રદેશમાં આકાર લઈ રહેલા એક વિશાળ બાયો-મેડિકલ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ (Environmental Clearances) પુનઃસ્થાપિત કરી દીધી છે.
જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાળા અને જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રાની બેન્ચે આ સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે બાયો-મેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ હેઠળ જારી કરાયેલી માર્ગદર્શિકા માત્ર સલાહકાર નથી. પ્લાન્ટના સંચાલકોની ફરજો, ઓથોરાઇઝેશન, પ્લાન્ટ માટે યોગ્ય જગ્યાની પસંદગી અને દૈનિક રેકોર્ડ જાળવવો – આ તમામ બાબતો સક્ષમ ઓથોરિટી દ્વારા નક્કી કરાયેલા નિયમો મુજબ જ થવી જોઈએ.
NGT ની ‘મોટી ભૂલ’ અને સંભલ પ્રોજેક્ટને મળતી લીલી ઝંડી
આ સમગ્ર વિવાદ ઉત્તર પ્રદેશના સંભલ જિલ્લામાં આવેલા બબરાલા ખાતે ‘M/s પુનઃચક્રન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ દ્વારા સ્થાપવામાં આવી રહેલા બાયો-મેડિકલ વેસ્ટ પ્લાન્ટ સાથે જોડાયેલો હતો. નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલે (NGT) જુલાઈ 2024માં એક ચુકાદો આપીને આ કંપનીને મળેલા પર્યાવરણીય મંજૂરીપત્ર (EC) અને ‘કન્સેન્ટ ટુ એસ્ટેબ્લિશ’ (CTE) રદ કરી દીધા હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટે NGT ના આ નિર્ણયને એક “ઘોર ભૂલ” (Egregious Error) ગણાવી હતી. અદાલતે NGT નો આદેશ ફગાવી દઈને કંપનીના પ્રોજેક્ટ માટેની તમામ મંજૂરીઓ ફરીથી બહાલ કરી દીધી છે, જેથી રાજ્યમાં મેડિકલ વેસ્ટના નિકાલ માટેની આધુનિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો માર્ગ સુગમ બન્યો છે.
ગાઇડલાઇન્સની કાયદાકીય માન્યતા અને જાહેરાતની પદ્ધતિ
આ કેસમાં એક મહત્વનો કાનૂની મુદ્દો એ ઉપસ્થિત થયો હતો કે શું સરકારી ગાઇડલાઇન્સ ગેઝેટ (રાજપત્ર) માં પ્રકાશિત ન થઈ હોય તો તેને ગેરકાનૂની ગણી શકાય? બંધારણની કલમ 77 ની ઔપચારિકતાઓની ચર્ચા કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે, કોઈ માર્ગદર્શિકા રાષ્ટ્રપતિના નામે ઔપચારિક રીતે વ્યક્ત ન થઈ હોય કે ગેઝેટમાં ન છપાઈ હોય તો પણ તે આપોઆપ ગેરકાનૂની બની જતી નથી.
કોર્ટે ટાંક્યું કે જ્યારે કોઈ સક્ષમ ઓથોરિટી પોતાના કાયદાકીય અધિકારોનો ઉપયોગ કરીને નિયમો બનાવે છે, ત્યારે તેની વૈધતા સાબિત કરવા માટે પુરાવા જ કાફી છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર આ ગાઇડલાઇન્સ અપલોડ કરવામાં આવી હતી, જે તેને અમલમાં મૂકવા માટે પૂરતી ગણાય. જ્યારે મુખ્ય કાયદામાં ગેઝેટ પ્રકાશનનો કડક આગ્રહ ન હોય, ત્યારે સબંધિત પક્ષકારો સુધી માહિતી પહોંચાડે તેવી કોઈ પણ સુનિશ્ચિત માધ્યમની પબ્લિકેશન પૂરતી માનવામાં આવે છે.
જમીનની જરૂરિયાત અને નિયમોમાં છૂટછાટનો નિયમ
માર્ગદર્શિકાના ક્લોઝ 7(a) મુજબ આવા પ્રોજેક્ટ માટે ઓછામાં ઓછી એક એકર જમીન હોવી એ સામાન્ય ધોરણ છે. જોકે, ક્લોઝ 7(b) હેઠળ નિયમોમાં રાહત આપવાની જોગવાઈ પણ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 25 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોની મ્યુનિસિપલ હદમાં અથવા તો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નવો પ્લાન્ટ નાખતી વખતે આ જમીનની શરતમાં છૂટ આપી શકાય છે, પરંતુ તેના માટે સક્ષમ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે CPCB સાથે સલાહ-મસલત કરવી પડે અને પ્રોજેક્ટ પર વધારાના સુરક્ષા ઉપાયો લાગુ કરવા પડે.
બબરાલાના આ કેસમાં, પ્લાન્ટ ‘નૂરપુર’ નામના ગ્રામીણ વિસ્તારમાં આવેલો હતો. આથી, જમીનનું ક્ષેત્રફળ 1 એકરથી ઘટાડીને 0.89 એકર કરવાની મંજૂરી યોગ્ય તબીબી અને પર્યાવરણીય સલાહ-મસલત બાદ જ આપવામાં આવી હતી. જેથી આ છૂટછાટ સંપૂર્ણપણે કાયદેસર અને યોગ્ય ઠરે છે.
પર્યાવરણીય મંજૂરી (EC) માટે અરજી કરવાની સાચી પ્રક્રિયા
કોર્ટે એન્વાયર્નમેન્ટ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ (EIA) નોટિફિકેશન, 2006 ના ક્લોઝ 6 ની વિગતવાર સમજૂતી આપી હતી. અદાલતે ચુકાદામાં જણાવ્યું કે જ્યારે કોઈ ઉદ્યોગસાહસિક ‘ફોર્મ 1’ (અરજીનું પ્રથમ ચરણ) ભરે છે, ત્યારે માત્ર પ્રોજેક્ટ માટેની સંભવિત જમીનની ઓળખ (Identification of prospective sites) થયેલી હોવી પૂરતી છે. ફોર્મ ભરતી વખતે જ જમીનની સંપૂર્ણ ફાળવણી કે ખરીદી થઈ ગઈ હોવી જરૂરી નથી.
જમીન સંપાદન કે એલોટમેન્ટના આખરી કાગળો ત્યારે જ રજૂ કરવાના હોય છે જ્યારે પર્યાવરણીય મંજૂરી માટે પ્રોજેક્ટનું આખરી મૂલ્યાંકન (Appraisal Stage) થઈ રહ્યું હોય. આ જ તર્ક વોટર એક્ટ, 1974 અને એર એક્ટ, 1981 હેઠળ મેળવવાની થતી ‘કન્સેન્ટ ટુ એસ્ટેબ્લિશ’ (CTE) ને પણ લાગુ પડે છે. અરજી કરતી વખતે જમીન કબ્જે હોવી એ પૂર્વશરત નથી.
મંજૂરીઓ રદ થવાની સ્થિતિમાં ‘ટર્મ્સ ઓફ રેફરન્સ’ ની સ્થિતિ
સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વનો સ્પષ્ટતાપૂર્ણ સિદ્ધાંત આપ્યો કે જો કોઈ કારણસર જૂની પર્યાવરણીય મંજૂરી (EC) રદ થાય, તો તેનો અર્થ એ નથી કે પ્રોજેક્ટ માટે આપવામાં આવેલા ‘ટર્મ્સ ઓફ રેફરન્સ’ (ToR) પણ રદ થઈ જાય છે.
જો ખામી માત્ર આખરી મૂલ્યાંકન (Appraisal) ના તબક્કે રહી ગઈ હોય અને અરજીના મૂળ ફોર્મ 1 કે ToR માં કોઈ ખોટ ન હોય, તો ToR તેની નિર્ધારિત મુદત (સામાન્ય રીતે 4 વર્ષ) સુધી કાયદેસર રહે છે. જો પ્રોજેક્ટ તે જ જમીન પર ચાલુ રહેવાનો હોય, તો જૂની મંજૂરી રદ થવાથી નવેસરથી ફોર્મ 1 ભરવાની કે નવા ToR મેળવવાની જરૂર રહેતી નથી. પર્યાવરણીય મંજૂરી એ જમીન-વિશેષ (Site-specific) હોય છે, અને આ કેસમાં જમીનની ફાળવણી પ્લાન્ટ માટે જ થઈ હોવાથી નવી મંજૂરીઓ સંપૂર્ણ રીતે યોગ્ય હતી.
અંતમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કોઈ વહીવટી નિર્ણય લેતી વખતે તમામ પ્રક્રીયાકીય શરતો પૂરી થઈ હોય અને સક્ષમ અધિકારીઓએ પર્યાવરણની સુરક્ષાના પગલાં ધ્યાને લીધા હોય, તો માત્ર કોઈ અસંબંધિત બાબતને કારણે સમગ્ર નિર્ણયને દૂષિત કે ‘મલેશિયસ ઇન લો’ (દુર્ભાવનાપૂર્ણ) ન ગણી શકાય. સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશથી હવે દેશભરમાં બાયો-મેડિકલ કચરાના વ્યવસ્થાપનમાં કાયદાકીય સ્પષ્ટતા આવી છે.
