હોર્મુઝ બાદ બાબ અલ-મંદેબમાં પણ તણાવ, દુનિયાના વેપાર માટે નવી મુશ્કેલી; ભારત પર શું થશે અસર?
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવ વચ્ચે હવે દુનિયાની નજર વધુ એક મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ તરફ વળી છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બાદ બાબ અલ-મંદેબને લઈને પણ સુરક્ષાની ચિંતા વધી રહી છે. આ બંને માર્ગો વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર માટે અત્યંત મહત્વના હોવાથી અહીં લાંબા સમય સુધી અસ્થિરતા રહે તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી સીમિત રહેવાની નથી.
વિશ્વભરમાં ક્રૂડ ઓઈલ, ગેસ, કન્ટેનર શિપિંગ અને માલ પરિવહનના ખર્ચ પર તેની સીધી અસર પડી શકે છે. બીજી તરફ ભારત જેવા દેશ માટે આ સ્થિતિ વધુ સંવેદનશીલ છે, કારણ કે દેશની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાતી તેલ પર આધારિત છે.
આથી હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ બંને માર્ગો પર જહાજોની અવરજવર જોખમી બને તો ભારતના સામાન્ય નાગરિકથી લઈને ઉદ્યોગો સુધી તેની કેટલી અસર થઈ શકે?
બાબ અલ-મંદેબ શા માટે આટલું મહત્વનું છે?
બાબ અલ-મંદેબ અરબી દ્વીપકલ્પ અને આફ્રિકાના હોર્ન વચ્ચે આવેલો એક મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ છે. તે લાલ સમુદ્રને એડનના અખાત સાથે જોડે છે. આ માર્ગ મારફતે જહાજો સુએઝ કેનાલ તરફ આગળ વધે છે અને ત્યારબાદ યુરોપના બજારો સુધી પહોંચે છે.
એટલે બાબ અલ-મંદેબ માત્ર એક નાનો દરિયાઈ માર્ગ નથી. એશિયા, મધ્ય પૂર્વ અને યુરોપ વચ્ચેના માલસામાનના પરિવહન માટે તેનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ થાય છે.
જો અહીં જહાજોની અવરજવર મુશ્કેલ બને, તો શિપિંગ કંપનીઓએ પોતાના જહાજોને વૈકલ્પિક માર્ગે મોકલવાનો નિર્ણય લેવો પડી શકે છે. આ સ્થિતિમાં મુસાફરીનો સમય વધે છે, ઈંધણ વધુ વપરાય છે અને વીમા તથા સુરક્ષા ખર્ચમાં પણ વધારો થાય છે.
અંતે આ વધારાનો ખર્ચ કોઈને કોઈ રીતે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સુધી પહોંચે છે.
હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ બંને કેમ મહત્વપૂર્ણ?
હોર્મુઝની વાત કરીએ તો આ માર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઈલ ટ્રાન્ઝિટ રૂટ્સમાંનો એક છે. પર્શિયન ગલ્ફ વિસ્તારમાંથી બહાર નીકળતું મોટાપાયે ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો આ જ માર્ગથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો તરફ જાય છે.
બીજી તરફ બાબ અલ-મંદેબનો સંબંધ માત્ર તેલ સાથે નથી. આ માર્ગ વૈશ્વિક કન્ટેનર વેપાર અને એશિયા-યુરોપ શિપિંગ માટે પણ મહત્વનો છે.
આથી બંને માર્ગોમાં એકસાથે ગંભીર વિક્ષેપ સર્જાય તો સમસ્યા વધુ મોટી બની શકે છે.
એક માર્ગ પર જોખમ હોય તો જહાજો ક્યારેક વૈકલ્પિક રૂટ શોધી શકે છે. પરંતુ જ્યારે એક સાથે અનેક વ્યૂહાત્મક માર્ગો પર જોખમ વધે ત્યારે વૈશ્વિક વેપાર માટે વિકલ્પો મર્યાદિત બની જાય છે.
માયૂન ટાપુને લઈને કેમ વધી ચિંતા?
બાબ અલ-મંદેબ નજીક આવેલા માયૂન ટાપુનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ છે. યમનના હૂતી સંગઠન દ્વારા આ વિસ્તાર સુધી પોતાની પહોંચ હોવાના દાવાઓ કરવામાં આવ્યા છે.
જોકે, આનો અર્થ એવો નથી કે બાબ અલ-મંદેબ પર હૂતી સંગઠનનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપિત થઈ ગયું છે. સ્થિતિ હજુ પણ જટિલ છે અને અલગ-અલગ પક્ષોના દાવાઓ વચ્ચે હકીકતને સમજવી જરૂરી છે.
હાલનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આ વિસ્તારમાં વેપારી જહાજો માટે જોખમ વધે છે કે નહીં. જહાજો પર હુમલાની આશંકા વધે તો શિપિંગ કંપનીઓ પોતાની સુરક્ષા નીતિ બદલી શકે છે અને કેટલાક રૂટ ટાળવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
એટલે દરિયાઈ માર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ ન થાય તો પણ માત્ર સુરક્ષાના જોખમને કારણે વૈશ્વિક વેપાર ખર્ચાળ બની શકે છે.
જહાજો કેપ ઓફ ગુડ હોપ તરફ વળે તો શું થશે?
જો લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબનો ઉપયોગ જોખમી બને, તો એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના જહાજોને આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડે આવેલા કેપ ઓફ ગુડ હોપનો લાંબો માર્ગ અપનાવવો પડી શકે છે.
આ રૂટ ઘણી લાંબી મુસાફરી માંગે છે. જહાજોને વધુ અંતર કાપવું પડે એટલે વધુ ઈંધણ વપરાય છે અને ક્રૂ તથા જહાજના સંચાલનનો ખર્ચ પણ વધે છે.
સાથે જ માલસામાનની ડિલિવરીમાં પણ દિવસોનો વધારો થઈ શકે છે. કેટલાક રૂટમાં લગભગ 10થી 14 દિવસ અથવા પરિસ્થિતિ અને ગંતવ્ય પ્રમાણે તેનાથી પણ વધુ સમયનો વધારો થઈ શકે છે.
આનો સૌથી મોટો ફાયદો કે નુકસાન કોઈ એક કંપની પૂરતું મર્યાદિત રહેતું નથી. એક જહાજ મોડું પહોંચે તો તેની પાછળની સપ્લાય ચેઇન પણ પ્રભાવિત થાય છે.
શિપિંગ ખર્ચ વધવાથી વસ્તુઓ મોંઘી થઈ શકે
દરિયાઈ પરિવહન સસ્તું અને મોટા પાયે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ છે. જો જહાજોને લાંબા રૂટ પર મોકલવામાં આવે તો ઈંધણનો ખર્ચ વધે છે.
તે ઉપરાંત જહાજોના ભાડા, વીમા પ્રીમિયમ અને સુરક્ષા સંબંધિત ખર્ચમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.
આ ખર્ચનો સંપૂર્ણ બોજ કંપનીઓ હંમેશા પોતે જ સહન કરે એવું જરૂરી નથી. ઉત્પાદન અને પરિવહન ખર્ચ વધે ત્યારે કંપનીઓ અંતે તેના કેટલાક ભાગને ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડી શકે છે.
આ રીતે શરૂઆતમાં દેખાતી સમસ્યા ‘દરિયાઈ માર્ગની સુરક્ષા’ની હોય છે, પરંતુ અંતે તેની અસર માલની કિંમત પર પડી શકે છે.
ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો કેમ આવી શકે?
હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ બંને ઊર્જા બજાર સાથે જોડાયેલા હોવાથી અહીં તણાવ વધે ત્યારે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર તરત જ અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
11 સપ્ટેમ્બરના રોજ બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ આશરે 104.61 ડોલર પ્રતિ બેરલ આસપાસ બંધ થયો હતો અને તે સપ્તાહ દરમિયાન તેમાં 8 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો હતો.
જો બંને દરિયાઈ માર્ગોમાં ગંભીર અને લાંબા સમય સુધી વિક્ષેપ સર્જાય તો બજારમાં સપ્લાયને લઈને ચિંતા વધુ ઊંડી બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધુ મોટો ઉછાળો આવવાની શક્યતા અંગે બજાર વિશ્લેષકો ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
કેટલાક પરિદૃશ્યોમાં ક્રૂડ ઓઈલ 150થી 200 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે તેવી શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, આ કોઈ નિશ્ચિત આગાહી નથી. વાસ્તવિક ભાવ યુદ્ધની સ્થિતિ, સપ્લાય, વૈકલ્પિક માર્ગો, OPEC+ના નિર્ણયો અને વૈશ્વિક માંગ સહિત અનેક પરિબળો પર આધારિત રહેશે.
ભારત માટે આ ચિંતા કેમ વધારે છે?
ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાતી ક્રૂડ ઓઈલથી પૂરો કરે છે. દેશની ક્રૂડ ઓઈલ જરૂરિયાતમાં આશરે 88થી 89 ટકા હિસ્સો આયાતથી આવે છે.
આથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ મોંઘું થાય તો ભારતના આયાત બિલ પર સીધી અસર થઈ શકે છે.
અહીં માત્ર ક્રૂડની કિંમત જ મહત્વની નથી. ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિ પણ મહત્વની બને છે. જો એક તરફ ક્રૂડ મોંઘું થાય અને બીજી તરફ રૂપિયો નબળો પડે, તો ભારતીય આયાતકારો માટે ખર્ચ વધુ વધી શકે છે.
આ સ્થિતિ લાંબી ચાલે તો સરકાર, ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ અને ગ્રાહકો—ત્રણેય માટે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર શું અસર?
ક્રૂડ ઓઈલ મોંઘું થવાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર દબાણ વધવાની શક્યતા રહે છે. જોકે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવમાં થયેલો દરેક વધારો તરત જ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં સંપૂર્ણપણે પ્રતિબિંબિત થાય એવું જરૂરી નથી.
ભારતમાં ઇંધણના ભાવ પર ક્રૂડની કિંમત ઉપરાંત ટેક્સ, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, ડોલર-રૂપિયો વિનિમય દર અને ઓઈલ કંપનીઓની કિંમત નીતિ જેવા પરિબળો પણ અસર કરે છે.
પરંતુ જો વૈશ્વિક ક્રૂડ લાંબા સમય સુધી ઊંચા સ્તરે રહે, તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર દબાણ વધે તેવી શક્યતા રહે છે.
ડીઝલ મોંઘું થાય તો તેની અસર માત્ર વાહનચાલકો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. ટ્રક, બસ અને અન્ય માલવાહક વાહનોના પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થાય તો તે અંતે શાકભાજી, અનાજ, FMCG ઉત્પાદનો અને અન્ય વસ્તુઓના ભાવ સુધી પહોંચી શકે છે.
LPG પર પણ અસરની શક્યતા
ભારત માટે LPG પણ મહત્વપૂર્ણ છે. દેશ ઘરેલું તેમજ ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં LPGનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનો એક ભાગ આયાત કરવામાં આવે છે.
જો વૈશ્વિક ગેસ અને શિપિંગ ખર્ચ વધે તો LPGની આયાત કિંમત પર પણ દબાણ આવી શકે છે.
આ કારણે ઘરેલુ રસોઈ ગેસના ખર્ચથી લઈને હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને વિવિધ ઉદ્યોગોના સંચાલન ખર્ચ સુધી તેની અસર જોવા મળી શકે છે.
અલબત્ત, ગ્રાહક સુધી પહોંચતી અંતિમ કિંમત સરકારની નીતિ અને સબસિડી સહિતના અન્ય પર ટેક્સટાઈલ, કેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, એન્જિનિયરિંગ પ્રોડક્ટ્સ અને અન્ય માલસામાનના પરિવિબળો પર પણ આધારિત રહેશે.
ભારત-યુરોપ વેપાર માટે પણ પડકાર
બાબ અલ-મંદેબ અને સુએઝ કેનાલનો માર્ગ ભારત અને યુરોપ વચ્ચેના વેપાર માટે અત્યંત મહત્વનો છે.
ભારતમાંથી યુરોપ જતાં ટેક્સટાઈલ, કેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, એન્જિનિયરિંગ પ્રોડક્ટ્સ અને અન્ય માલસામાનના પરિવહન પર લાંબા દરિયાઈ રૂટની અસર પડી શકે છે.
જો જહાજોને કેપ ઓફ ગુડ હોપનો માર્ગ અપનાવવો પડે તો ડિલિવરીનો સમય વધી શકે છે. નિકાસકારો માટે શિપિંગ ખર્ચ વધે અને માલ પહોંચવામાં વધુ સમય લાગે તો તેમની સ્પર્ધાત્મકતા પર અસર થઈ શકે છે.
આ ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રો માટે પડકારરૂપ બની શકે છે જ્યાં ડિલિવરીનો સમય અને પરિવહન ખર્ચ બંને મહત્વપૂર્ણ હોય.
ભારતીય ઉદ્યોગો પર કેવી અસર થઈ શકે?
ક્રૂડ અને શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો થાય તો પેટ્રોકેમિકલ્સ, પ્લાસ્ટિક, કેમિકલ્સ, પેઇન્ટ, ટાયર અને અન્ય અનેક ઉદ્યોગોના કાચા માલના ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે.
ઉત્પાદન ખર્ચ વધે ત્યારે કંપનીઓ સામે બે વિકલ્પ રહે છે—પોતાનો નફો ઘટાડવો અથવા વધેલો ખર્ચ ગ્રાહકો પર નાખવો.
જો મોંઘવારીનું દબાણ પહેલેથી જ હોય અને તેના પર ઊર્જા તથા પરિવહન ખર્ચ વધે, તો અર્થતંત્ર માટે પડકાર વધુ ગંભીર બની શકે છે.
શું ભારત પાસે વિકલ્પો છે?
ભારત માટે સ્થિતિ પડકારજનક છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દેશ પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ક્રૂડ ઓઈલની સપ્લાય માટે વિવિધ દેશો પર આધાર વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. સપ્લાય સોર્સમાં વૈવિધ્ય લાવવાથી કોઈ એક ચોક્કસ પ્રદેશમાં સંકટ ઊભું થાય ત્યારે જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
તે ઉપરાંત ભારત પાસે વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડાર પણ છે, જે ગંભીર સપ્લાય સંકટ દરમિયાન ચોક્કસ સમય માટે બફર તરીકે ઉપયોગી બની શકે છે.
પરંતુ જો વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડની કિંમત ખૂબ ઊંચી જાય અને સંકટ લાંબું ચાલે તો કોઈપણ દેશ સંપૂર્ણપણે તેની અસરથી બચી શકે નહીં.
સામાન્ય લોકો માટે સૌથી મોટો સવાલ શું?
સામાન્ય પરિવાર માટે સૌથી મોટો સવાલ એ રહેશે કે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ તેમના માસિક બજેટને કેટલી અસર કરશે.
જો પેટ્રોલ-ડીઝલ, LPG અને પરિવહન ખર્ચ વધે તો મુસાફરીથી લઈને ખાદ્યપદાર્થો અને રોજિંદી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ સુધી અનેક ક્ષેત્રોમાં ભાવ વધવાનું દબાણ આવી શકે છે.
ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ અને નાના વેપારીઓ માટે ઈંધણ અને પરિવહન ખર્ચમાં વધારો સીધી અસર કરી શકે છે.
જોકે, અહીં પણ એક વાત ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે—મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધ્યો એટલે તરત જ ભારતમાં તમામ વસ્તુઓના ભાવમાં મોટો વધારો થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. અસરનો સમયગાળો અને તીવ્રતા સંકટ કેટલો સમય ચાલે છે તેના પર ઘણો આધાર રાખશે.
આગળના દિવસો ખૂબ મહત્વપૂર્ણ
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વનું પરિબળ એ છે કે હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબમાં તણાવ કેટલો સમય રહે છે અને જહાજોની અવરજવર કેટલી હદે પ્રભાવિત થાય છે.
જો સ્થિતિ ઝડપથી સામાન્ય થાય તો વૈશ્વિક બજારો પર પડેલું દબાણ પણ ઘટી શકે છે. પરંતુ જો બંને માર્ગો લાંબા સમય સુધી જોખમી રહે, તો શિપિંગ કંપનીઓના રૂટમાં ફેરફાર, વધતા વીમા ખર્ચ, ઊંચા ક્રૂડ ભાવ અને લાંબી સપ્લાય ચેઇન જેવી સમસ્યાઓ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
આ સ્થિતિમાં ભારત માટે ક્રૂડની કિંમત ઉપરાંત રૂપિયાની સ્થિતિ, આયાત બિલ, મોંઘવારી અને નિકાસ વેપાર પર નજર રાખવી ખૂબ જરૂરી રહેશે.
