15 હજાર કરોડનો કિશાઉ ડેમ પ્રોજેક્ટ શું છે? 6 રાજ્ય કરશે MoU, પાણીથી વીજળી સુધી જાણો સમગ્ર કહાની
ઉત્તર ભારતના પાણીના સંકટને દૂર કરવાની દિશામાં કેન્દ્ર સરકાર આજે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવા જઈ રહી છે. હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડની સરહદ નજીક વહેતી ટોન્સ નદી પર પ્રસ્તાવિત કિશાઉ ડેમ પ્રોજેક્ટને લઈને છ રાજ્યો વચ્ચે સમજૂતી થવા જઈ રહી છે. લગભગ 15 હજાર કરોડ રૂપિયાના આ વિશાળ પ્રોજેક્ટ સાથે માત્ર પાણી સંગ્રહ જ નહીં, પરંતુ સિંચાઈ, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા અને હાઇડ્રોપાવર ઉત્પાદન જેવા અનેક હેતુ જોડાયેલા છે.
આ પ્રોજેક્ટ સાથે રાજસ્થાન, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ અને હરિયાણા સીધી રીતે જોડાયેલા છે. વર્ષોથી ટોન્સ નદીના પાણીના ઉપયોગ અને પ્રોજેક્ટના ખર્ચના વહેંચાણને લઈને રહેલી મુશ્કેલીઓના કારણે કિશાઉ ડેમનું કામ આગળ વધી શક્યું નહોતું. હવે કેન્દ્રના હસ્તક્ષેપ બાદ છ રાજ્યો વચ્ચે સહમતિ બનતાં પ્રોજેક્ટને આગળ વધવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે.
કિશાઉ ડેમ ક્યાં બનવાનો છે?
કિશાઉ ડેમ ઉત્તરાખંડના દેહરાદૂન વિસ્તાર અને હિમાચલ પ્રદેશના સિરમૌર જિલ્લાની સરહદ નજીક ટોન્સ નદી પર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ છે. ટોન્સ નદી યમુનાની મહત્વપૂર્ણ સહાયક નદી છે. તેથી આ પ્રોજેક્ટને માત્ર એક રાજ્યની પાણી યોજનાના રૂપમાં જોવામાં આવતો નથી, પરંતુ સમગ્ર અપર યમુના બેસિન માટે મહત્વપૂર્ણ જળસંગ્રહ યોજના માનવામાં આવે છે.
આ ડેમ દ્વારા વરસાદી પાણી અને નદીના પાણીનો મોટા પ્રમાણમાં સંગ્રહ કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ જરૂરિયાત પ્રમાણે પાણીનો ઉપયોગ પીવાના પાણી, ખેતી અને અન્ય હેતુઓ માટે થઈ શકશે.
ટોન્સ નદી પર આટલા મોટા પાયે ડેમ બનવાથી ઉત્તર ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં પાણી વ્યવસ્થાપન વધુ સુવ્યવસ્થિત બનવાની અપેક્ષા છે.
15 હજાર કરોડ રૂપિયાનો મેગા પ્રોજેક્ટ
કિશાઉ ડેમને રાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી બહુમુખી જળ અને વીજળી યોજના તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહી છે. પ્રોજેક્ટની અંદાજિત કિંમત લગભગ 15,000 કરોડ રૂપિયા છે.
પ્રોજેક્ટ હેઠળ આશરે 236 મીટર ઊંચો કોંક્રિટ ગ્રેવિટી ડેમ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ છે. તેની ઊંચાઈને કારણે આ ડેમ પૂર્ણ થયા બાદ એશિયાના ઊંચા ડેમોમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.
ડેમમાં લગભગ 1,324 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે. આટલા મોટા જળાશયનો મુખ્ય લાભ એ રહેશે કે વરસાદ દરમિયાન ઉપલબ્ધ પાણીને લાંબા સમય સુધી સંગ્રહ કરીને સૂકા સમયગાળામાં તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.
આ પ્રકારની યોજના માટે માત્ર ડેમનું નિર્માણ પૂરતું નથી. પાણીના સંચાલન, વીજ ઉત્પાદન, કેનાલ અને અન્ય સંબંધિત માળખાકીય સુવિધાઓ પણ વિકસાવવાની રહેશે. તેથી પ્રોજેક્ટનું કુલ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું છે.
660 મેગાવોટ વીજળીનું ઉત્પાદન
કિશાઉ ડેમ માત્ર પાણી સંગ્રહ માટે બનાવવામાં આવી રહ્યો નથી. તેની સાથે મોટા પાયે હાઇડ્રોપાવર ઉત્પાદનની યોજના પણ છે.
પ્રોજેક્ટમાં કુલ 660 મેગાવોટ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે. આ માટે 165 મેગાવોટની ચાર વીજ ઉત્પાદન યુનિટ સ્થાપિત કરવાની યોજના છે.
પાણીના પ્રવાહમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન થતી હોવાથી આ પ્રોજેક્ટને નવીનીકરણીય ઊર્જાના મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે. વર્ષ દરમિયાન આશરે 1,379 મિલિયન યુનિટ વીજળી ઉત્પન્ન થવાની ધારણા છે.
હાઇડ્રોપાવરનો એક મોટો ફાયદો એ છે કે તેમાં પરંપરાગત કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદનની તુલનામાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઓછું હોય છે. તેથી દેશના સ્વચ્છ ઊર્જાના લક્ષ્યોની દિશામાં પણ આવા પ્રોજેક્ટને મહત્વ આપવામાં આવે છે.
પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ કોણ ઉઠાવશે?
કિશાઉ ડેમ પ્રોજેક્ટ લાંબા સમયથી અટકવાનું એક મુખ્ય કારણ નાણાકીય જવાબદારી અંગે રાજ્યો વચ્ચે રહેલી અસહમતિ હતી.
હવે નક્કી કરવામાં આવેલા ફોર્મ્યુલા અનુસાર પ્રોજેક્ટના કુલ ખર્ચનો મોટો હિસ્સો કેન્દ્ર સરકાર ઉઠાવશે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે આશરે 90 ટકા ખર્ચ કેન્દ્ર સરકાર તરફથી આવવાનો છે, જ્યારે બાકીનો હિસ્સો છ સંબંધિત રાજ્યો વચ્ચે વહેંચાશે.
હિમાચલ પ્રદેશ માટે પોતાના હિસ્સાનો ખર્ચ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બનતો હતો. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે કેન્દ્ર અને અન્ય રાજ્યો વચ્ચે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા અંગે સહમતિ બનાવવામાં આવી છે.
આર્થિક ભાર ઘટાડવાની સાથે હિમાચલને પ્રોજેક્ટમાંથી વીજળી અને અન્ય લાભ મળવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ જ કારણોસર વર્ષોથી અટકેલી ચર્ચાને હવે આગળ ધપાવવી શક્ય બની છે.
છ રાજ્યોને કેવી રીતે થશે ફાયદો?
કિશાઉ ડેમનો લાભ એક રાજ્ય પૂરતો મર્યાદિત નથી. પાણીની જરૂરિયાત અને પ્રોજેક્ટમાં ભાગીદારીના આધારે છ રાજ્યોને અલગ-અલગ રીતે લાભ મળવાનો છે.
હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડને પ્રોજેક્ટના સ્થળ સાથે સીધો સંબંધ હોવાથી તેમને વીજળી સહિતના લાભ મળશે. બીજી તરફ દિલ્હી સહિતના મેદાની રાજ્યોને પાણીનો લાભ મળવાની શક્યતા છે.
ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને દિલ્હીમાં વધતી વસ્તી, શહેરીકરણ અને ખેતીને કારણે પાણીની માંગ સતત વધી રહી છે. આવા સંજોગોમાં મોટા જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવું લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
હિમાચલને મળશે મફત વીજળી
કિશાઉ ડેમ પ્રોજેક્ટમાં હિમાચલ પ્રદેશ માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. માહિતી અનુસાર રાજ્યને પ્રોજેક્ટમાંથી આશરે 211 મેગાવોટ મફત વીજળી મળવાની છે.
આ વીજળી રાજ્ય માટે માત્ર ઊર્જાનો સ્ત્રોત જ નહીં પરંતુ આવકનું માધ્યમ પણ બની શકે છે. અંદાજ પ્રમાણે હિમાચલને વાર્ષિક આશરે 600 કરોડ રૂપિયા જેટલી આવક થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
આ વ્યવસ્થા હિમાચલની નાણાકીય મુશ્કેલીને ધ્યાનમાં રાખીને મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. એક તરફ રાજ્યને પ્રોજેક્ટના ખર્ચમાં મોટો ભાર સહન કરવો નહીં પડે અને બીજી તરફ તેને વીજળી તથા આવકના રૂપમાં લાભ મળી શકે છે.
97 હજાર હેક્ટરથી વધુ જમીનને સિંચાઈનો લાભ
કિશાઉ ડેમનો સૌથી મોટો વ્યવહારુ ફાયદો ખેતી સાથે જોડાયેલો છે. પ્રોજેક્ટથી આશરે 97,000 હેક્ટરથી વધુ ખેતીલાયક જમીનને સિંચાઈનું પાણી મળવાની અપેક્ષા છે.
ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ખેતી હજુ પણ વરસાદ પર મોટી હદ સુધી નિર્ભર છે. વરસાદ અનિયમિત રહે ત્યારે ખેડૂતોને પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડે છે. ડેમમાં સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ માટે થઈ શકે તો ખેતીને સ્થિરતા મળી શકે છે.
સિંચાઈનું પાણી ઉપલબ્ધ થવાથી એક જ પાક પર આધાર રાખવાને બદલે ખેડૂતોને વિવિધ પાક ઉગાડવાની તક મળી શકે છે. જોકે તેનો વાસ્તવિક લાભ કેનાલ અને વિતરણ વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક રીતે તૈયાર થાય છે તેના પર પણ નિર્ભર રહેશે.
દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ
દિલ્હી સહિત ઉત્તર ભારતના મોટા શહેરોમાં પાણીની માંગ સતત વધી રહી છે. વસ્તી વધવા ઉપરાંત ઉદ્યોગો, શહેરી વિસ્તરણ અને ઘરેલું વપરાશને કારણે પાણી પરનો દબાણ વધી રહ્યો છે.
કિશાઉ ડેમ જેવા મોટા જળસંગ્રહ પ્રોજેક્ટનો હેતુ આવી લાંબા ગાળાની પાણીની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવાનો છે. જો પાણીનું યોગ્ય સંચાલન અને રાજ્યો વચ્ચે નક્કી કરેલા પ્રમાણ પ્રમાણે વિતરણ થાય તો આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં દિલ્હી તથા અન્ય રાજ્યો માટે પાણી સુરક્ષાનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની શકે છે.
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે ડેમ બનવાથી તરત જ પાણીની તમામ સમસ્યાઓનો અંત આવશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. પાણીનું વિતરણ, નહેરો, જળ વ્યવસ્થાપન અને રાજ્યો વચ્ચે સતત સંકલન પણ એટલું જ જરૂરી રહેશે.
પ્રોજેક્ટના કારણે કેટલા ગામો અસરગ્રસ્ત થશે?
કિશાઉ ડેમના લાભો જેટલા મોટા છે, તેટલો જ તેનો સામાજિક ખર્ચ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ડેમ અને જળાશયના કારણે કેટલાક વિસ્તારો ડૂબાણ હેઠળ આવી શકે છે.
પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટના દાયરામાં હિમાચલ પ્રદેશના આશરે 8 ગામો અને ઉત્તરાખંડના 9 ગામો આવવાની માહિતી છે. હિમાચલમાં લગભગ 1,498 હેક્ટર અને ઉત્તરાખંડમાં લગભગ 1,452 હેક્ટર જમીન પ્રભાવિત થવાની સંભાવના છે.
આ ઉપરાંત મોટી સંખ્યામાં લોકોને પુનર્વસન કરવું પડશે. ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર ઉત્તરાખંડના આશરે 5,500 લોકો અને હિમાચલ પ્રદેશના લગભગ 2,092 લોકોના પુનર્વસનની જરૂર પડી શકે છે.
અર્થાત્ આ પ્રોજેક્ટ માત્ર ડેમ અને વીજળીની કહાની નથી. તેની સાથે જમીન, ઘર, ખેતી અને સ્થાનિક લોકોના જીવન સાથે જોડાયેલા ગંભીર પ્રશ્નો પણ સંકળાયેલા છે.
પુનર્વસન સૌથી મોટો પડકાર બની શકે
મોટા ડેમ પ્રોજેક્ટમાં પુનર્વસન હંમેશાં સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દાઓમાંથી એક રહ્યું છે. જે લોકો વર્ષોથી પોતાના ગામમાં રહે છે તેમના માટે બીજી જગ્યાએ સ્થળાંતર કરવું સરળ નથી.
સરકાર સામે પડકાર રહેશે કે અસરગ્રસ્ત પરિવારોને યોગ્ય વળતર, રહેવા માટે યોગ્ય જગ્યા, રોજગાર અને મૂળભૂત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે. માત્ર નાણાકીય વળતર આપવાથી પુનર્વસનની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે ઉકેલાતી નથી.
સ્થાનિક પર્યાવરણ, જંગલ વિસ્તાર અને નદીની કુદરતી વ્યવસ્થા પર પ્રોજેક્ટની શું અસર પડશે તે પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન છે. આ મુદ્દાઓ પર યોગ્ય પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન અને પારદર્શક પ્રક્રિયા જરૂરી રહેશે.
2008માં મળ્યો હતો નેશનલ પ્રોજેક્ટનો દરજ્જો
કિશાઉ ડેમ પ્રોજેક્ટનો વિચાર નવો નથી. તેને વર્ષ 2008માં રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમ છતાં પાણીના હિસ્સા, ખર્ચની જવાબદારી અને અન્ય મુદ્દાઓને કારણે પ્રોજેક્ટ વર્ષો સુધી આગળ વધી શક્યો નહોતો.
આ પ્રકારના આંતરરાજ્ય જળ પ્રોજેક્ટમાં સૌથી મોટો પડકાર એ હોય છે કે દરેક રાજ્ય પોતાના હિતો સુરક્ષિત કરવા માગે છે. એક રાજ્ય માટે જે પાણી મહત્વપૂર્ણ છે તે બીજા રાજ્ય માટે પણ એટલું જ જરૂરી હોઈ શકે છે.
આ જ કારણસર કિશાઉ ડેમ અંગે સહમતિ બનાવવામાં લાંબો સમય લાગ્યો.
2026માં ફરી ઝડપ પકડી પ્રોજેક્ટે
જૂન 2026 દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારની પહેલ બાદ છ રાજ્યો વચ્ચે પ્રોજેક્ટના વિવિધ મુદ્દાઓ પર સહમતિ બનવાનો માર્ગ ખુલ્યો. હવે MoU પર હસ્તાક્ષર થવાથી પ્રોજેક્ટને આગળની પ્રક્રિયા માટે મહત્વપૂર્ણ વહીવટી આધાર મળી શકે છે.
MoU માત્ર કાગળ પરની સમજૂતી નથી. તે રાજ્યો વચ્ચે પાણી, ખર્ચ અને લાભના વહેંચાણ માટે સંસ્થાકીય માળખું તૈયાર કરવામાં મદદ કરશે.
આ સમજૂતી બાદ પ્રોજેક્ટના ડિઝાઇન, જમીન સંબંધિત પ્રક્રિયા, પર્યાવરણીય મંજૂરી, પુનર્વસન અને બાંધકામ જેવી આગળની કામગીરીને ગતિ મળવાની અપેક્ષા છે.
યમુના બેસિન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ
કિશાઉ ડેમનો હેતુ માત્ર છ રાજ્યોને પાણી આપવાનો નથી. આ પ્રોજેક્ટ અપર યમુના બેસિનમાં પાણી સંગ્રહ વધારવા સાથે યમુના નદીમાં સ્વચ્છ પાણીનો પ્રવાહ જાળવવામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
યમુના નદી લાંબા સમયથી પ્રદૂષણ અને પાણીના અસમાન પ્રવાહ જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. ઉપરવાસમાં પાણીનું યોગ્ય સંચાલન થાય તો નદીના પ્રવાહને જાળવવામાં ચોક્કસ મદદ મળી શકે છે.
આથી કિશાઉ ડેમને ઉત્તર ભારતની લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યો છે.
હવે નજર અમલીકરણ પર
છ રાજ્યો વચ્ચે MoU થવું નિઃશંકપણે કિશાઉ ડેમ પ્રોજેક્ટ માટે મોટું પગલું છે. પરંતુ વાસ્તવિક સફળતા ત્યારે જ ગણાશે જ્યારે પ્રોજેક્ટ સમયસર પૂર્ણ થાય અને તેનો લાભ સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચે.
એક તરફ લાખો લોકો માટે પાણી અને સિંચાઈની આશા છે, તો બીજી તરફ ડૂબાણ વિસ્તારમાં આવતાં ગામોના પુનર્વસન અને પર્યાવરણનું રક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
જો સરકાર પાણીના ન્યાયપૂર્ણ વિતરણ, યોગ્ય પુનર્વસન અને પર્યાવરણીય સંતુલન વચ્ચે યોગ્ય સમતોલન જાળવી શકે, તો કિશાઉ ડેમ ઉત્તર ભારતની મહત્વપૂર્ણ જળ-ઊર્જા યોજનાઓમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.
આ પ્રોજેક્ટ આખરે માત્ર 15 હજાર કરોડ રૂપિયાનો ડેમ નથી. તે પાણીની વધતી જરૂરિયાત, ખેતીનું ભવિષ્ય, સ્વચ્છ ઊર્જા, આંતરરાજ્ય સહકાર અને સ્થાનિક લોકોના પુનર્વસન જેવા અનેક મુદ્દાઓને એકસાથે જોડે છે. હવે MoU બાદ આ મહત્વાકાંક્ષી યોજનાનું કામ કેટલી ઝડપથી આગળ વધે છે અને જમીન પર તેનો અમલ કેવી રીતે થાય છે, તેના પર સૌની નજર રહેશે.
