શું તમને પણ સવારનું પહેલું ડગલું ભરતાં જ એડીમાં કાંટો ભોંકાય છે? જાણો આ ભયાનક દર્દનું અસલી કારણ!
રોજિંદા જીવનમાં ઘણીવાર એવું બને છે કે સવારે ઊંઘમાંથી ઊઠીને જેવા આપણે જમીન પર પગ મૂકીએ, ત્યાં જ એડીમાં તીવ્ર સોય ભોંકાતી હોય એવો કે છરો વાગ્યો હોય એવો તીખો દુખાવો થાય છે. ઘણા લોકો શરૂઆતમાં આ તકલીફને સામાન્ય થાક, આખો દિવસ વધારે ચાલવા કે આરામની કમી ગણીને ગંભીરતાથી લેતા નથી. પરંતુ જો આ પરિસ્થિતિ વારંવાર બનતી હોય, તો આ માત્ર એક સામાન્ય થાક નથી, પરંતુ પગની એક જાણીતી તબીબી સમસ્યા હોઈ શકે છે જેને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં પ્લાન્ટર ફેશિયાઇટિસ (Plantar Fasciitis) કહેવામાં આવે છે. આ તકલીફ વ્યક્તિની દિનચર્યાને આખી અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે.
શું છે આ એડીનો દુખાવો અને પ્લાન્ટર ફેશિયાઇટિસ?
અમારા પગના તળિયામાં એડીના હાડકાથી શરૂ કરીને આંગળીઓ સુધી એક ખૂબ જ મજબૂત, જાડી અને લવચીક ટિશ્યુ (પેશી) ની પટ્ટી આવેલી હોય છે, જેને ‘પ્લાન્ટર ફેશિયા’ કહે છે. આ પટ્ટીનું મુખ્ય કામ ચાલતી વખતે, કૂદતી વખતે કે દોડતી વખતે શરીરના વજનનું સંતુલન જાળવવાનું અને પગને લાગતા આંચકા કે ઝાટકાને શોષી લેવાનું છે.
જ્યારે કોઈ કારણસર આ ટિશ્યુ પર ક્ષમતા કરતાં વધુ પડતું દબાણ આવે છે, ત્યારે તેમાં અંદરના ભાગે બારીક સૂક્ષ્મ ઈજાઓ (Micro-tears) થાય છે. આ સતત ઘર્ષણને કારણે ત્યાં સોજો આવી જાય છે અને ખંચાણ પેદા થાય છે. પરિણામે, વ્યક્તિને એડીના નીચેના ભાગમાં કે તળિયાની વચ્ચે અસહ્ય દુખાવો થવા લાગે છે.
વળી, એડીના દુખાવાને લઈને તબીબી જગતમાં વિવિધ સંશોધનો પણ થતા રહે છે. કેટલીક રિપોર્ટ્સ અને અનુભવો મુજબ, પગમાં સતત કે લાંબા સમય સુધી દુખાવો રહેવો એ શરીરમાં શુગરનું પ્રમાણ વધવાની એટલે કે ડાયાબિટીસની શરૂઆતનું પણ લક્ષણ હોઈ શકે છે. જોકે દરેક કિસ્સામાં આ જ કારણ હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ તેને અવગણવાને બદલે યોગ્ય ડોક્ટરી તપાસ કરાવવી ડહાપણભર્યું પગલું છે.
સવારનું પહેલું પગલું જ કેમ સૌથી વધુ દર્દનાક હોય છે?
પ્લાન્ટર ફેશિયાઇટિસની સૌથી મોટી અને મુખ્ય ઓળખ એ છે કે રાત્રે આખો સમય આરામ કર્યા પછી જ્યારે વ્યક્તિ સવારે પથારીમાંથી ઊઠીને પહેલું ડગલું ભરે છે, ત્યારે દુખાવો ચરમસીમા પર હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે આખી રાત આરામ દરમિયાન સોજો આવેલી પેશીઓ (Tissues) એક જગ્યાએ સ્થિર થઈને થોડી ટૂંકી અને સજ્જડ થઈ જાય છે. સવારે જેવો પગ પર શરીરનો આખો ભાર પડે છે અને તે ખેંચાય છે, કે તરત જ પેશીઓ પર અચાનક તણાવ આવે છે. આ જ કારણસર પહેલું પગલું મૂકતાં જ તીવ્ર ચીસ નીકળી જાય તેવો દુખાવો થાય છે. થોડું ચાલ્યા પછી આ કઠણ થઈ ગયેલી પેશીઓ થોડી ખૂલે છે, જેથી દુખાવો થોડો હળવો થાય છે. પરંતુ આખો દિવસ ઊભા રહેવાથી, ચાલવાથી કે સાંજ પડતાં આ દુખાવો ફરીથી ઉભરી આવે છે.
આ સમસ્યા થવાના મુખ્ય કારણો અને જોખમી પરિબળો
દરેક વ્યક્તિમાં એડીના દુખાવા પાછળના કારણો અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
વધારે પડતું વજન: શરીરનું વધારાનું વજન સીધું જ પગના તળિયા અને એડી પર દબાણ લાવે છે.
ઊભા રહેવાની નોકરી: જે લોકોને સતત કલાકો સુધી એક જ જગ્યાએ ઊભા રહીને કામ કરવું પડે છે, તેમને આ સમસ્યા થવાનું જોખમ સૌથી વધુ રહે છે.
અચાનક કસરત વધારવી: કોઈ પણ પૂર્વ તૈયારી વગર અચાનક દોડવાનું શરૂ કરવું, લાંબુ ચાલવું કે અચાનક શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ વધારી દેવી.
અયોગ્ય પગરખાં: તળિયાથી ખૂબ જ સખત, પાતળા કે સપોર્ટ વિનાના ચંપલ-બૂટ પહેરવાથી પગના તળિયાને જરૂરી કુશનિંગ મળતું નથી.
ઉંમર અને પગની બનાટો: 40 થી 60 વર્ષની વયના લોકોમાં આ તકલીફ વધુ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત જેમના પગના તળિયા એકદમ સપાટ (Flat Feet) હોય અથવા જેમની કમાન (Arch) વધારે ઊંચી હોય, તેમને પણ આ દુખાવો તંગ કરે છે.
રાહત મેળવવા માટે ધ્યાનમાં રાખવાની મહત્વની બાબતો
જો તમને એડીમાં દુખાવાની શરૂઆત થઈ હોય, તો પ્રાથમિક તબક્કે કેટલીક ઘરગથ્થુ સંભાળ અને સાવચેતીથી મોટો ફાયદો થઈ શકે છે:
યોગ્ય સ્ટ્રેચિંગ: સવારે પથારીમાંથી ઊઠતા પહેલાં પગના પંજાને ઉપર-નીચે કરો. પગના તળિયા અને પિંડીઓ (Calf muscles) નું હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરવાથી પેશીઓ લવચીક બનશે અને સવારનો દુખાવો ઘટી જશે.
બરફનો શેક (Cold Therapy): દિવસમાં ૨ થી ૩ વાર એડીના ભાગે ૧૦-૧૫ મિનિટ માટે બરફથી શેક કરો. બરફથી ભરેલી પ્લાસ્ટિકની બોટલને પગના તળિયા નીચે રાખીને આગળ-પાછળ રોલ કરવાથી પણ સોજામાં ઝડપી રાહત મળે છે.
આરામદાયક પગરખાંની પસંદગી: ચાલતી વખતે સોફ્ટ સોલ (Soft Sole) અને આર્ચ સપોર્ટ વાળા બૂટ કે ચંપલનો જ ઉપયોગ કરો.
ઘરમાં ઉઘાડા પગે ન ચાલવું: ઘરમાં પણ એકદમ સખત ટાઇલ્સ કે આરસના ફ્લોર પર ખુલ્લા પગે ચાલવાનું ટાળો. ઘરમાં વાપરવા માટે પોચા સોફ્ટ સ્લીપરનો ઉપયોગ કરવો હિતાવહ છે.
ડોક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
ઘરગથ્થુ ઉપચારો અને આરામ કરવા છતાં જો દુખાવો અઠવાડિયા સુધી સતત ચાલુ રહે, અથવા તો દુખાવાના કારણે સામાન્ય રીતે ચાલવામાં પણ તકલીફ પડવા લાગે, તો ઘરે જ જાતે ઉપાયો કર્યા કરવાને બદલે તુરંત કોઈ સારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ કે ઓર્થોપેડિક (હાડકાના) ડોક્ટર સંપર્ક કરવો જોઈએ. સમયસર લેવાયેલી યોગ્ય તબીબી સલાહ અને કસરતો તમને આ અસહ્ય દર્દમાંથી કાયમી મુક્તિ અપાવી શકે છે.
