મધ્યપ્રદેશમાં વેપારીઓનું ‘No UPI Day’ આંદોલન, 23 સપ્ટેમ્બરે QR કોડ પર પડશે કાળું કપડું
ડિજિટલ પેમેન્ટના સમયમાં હવે UPI સામાન્ય લોકોના જીવનનો મહત્વનો ભાગ બની ગયું છે. નાની ખરીદી હોય કે લાખો રૂપિયાનો વેપાર, લોકો ઝડપથી QR કોડ સ્કેન કરીને પેમેન્ટ કરી દે છે. પરંતુ હવે UPI વ્યવહારને લઈને વેપારીઓ અને સરકાર વચ્ચે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આ મુદ્દે મધ્યપ્રદેશના વેપારીઓએ વિરોધનું એલાન કર્યું છે.
મધ્યપ્રદેશમાં વેપારી સંગઠનો દ્વારા 23 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ‘No UPI Day’ મનાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ દિવસે અનેક વેપારીઓ UPI પેમેન્ટ સ્વીકારવાથી દૂર રહેવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. ઈન્દોર સહિત રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં વેપારીઓ તેમના UPI QR સ્કેનર અને પેમેન્ટ ડિવાઇસને કાળા કપડાથી ઢાંકીને વિરોધ નોંધાવવાની તૈયારીમાં છે.
વેપારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે તેઓ ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમના વિરોધમાં નથી, પરંતુ 2,000 રૂપિયાથી વધુના ચોક્કસ UPI વેપારી વ્યવહારો પર લાગનારા પ્રસ્તાવિત MDRને લઈને તેમની ચિંતા છે.
23 સપ્ટેમ્બરે શું થશે?
મધ્યપ્રદેશના વેપારીઓએ 23 સપ્ટેમ્બરને ‘No UPI Day’ તરીકે મનાવવાનું નક્કી કર્યું છે. આ અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય UPI વ્યવહારો પર લાગનારા નવા MDR અંગે વેપારીઓની ચિંતા સરકાર સુધી પહોંચાડવાનો છે.
આ દિવસે ભાગ લેનારા વેપારીઓ UPI મારફતે પેમેન્ટ સ્વીકારવાનું ટાળશે. કેટલાક વેપારી સંગઠનોએ પોતાના QR સ્કેનર અને પેમેન્ટ ડિવાઇસને કાળા કપડાથી ઢાંકવાની પણ જાહેરાત કરી છે. આ રીતે વેપારીઓ પ્રતીકાત્મક રીતે બતાવવા માંગે છે કે તેઓ નવા ચાર્જ અંગે અસહમત છે.
વેપારી સંગઠનો દ્વારા WhatsApp ગ્રુપ, સોશિયલ મીડિયા અને સ્થાનિક બિઝનેસ એસોસિએશનના નેટવર્ક મારફતે અન્ય વેપારીઓનો સંપર્ક કરવામાં આવી રહ્યો છે.
10 લાખ વેપારીઓને જોડવાનું લક્ષ્ય
આ વિરોધને માત્ર ઈન્દોર કે ભોપાલ સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે સમગ્ર મધ્યપ્રદેશમાં લઈ જવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. વેપારી સંગઠનોનું લક્ષ્ય રાજ્યભરમાં આશરે 10 લાખ વેપારીઓને આ અભિયાન સાથે જોડવાનું છે.
અહેવાલો અનુસાર ઈન્દોરમાં જ 125થી વધુ વેપારી સંગઠનો, જે અંદાજે બે લાખ વેપારીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, આ અભિયાનને સમર્થન આપી રહ્યાં છે. વેપારીઓ સુધી માહિતી પહોંચાડવા માટે બજારો અને દુકાનોમાં પોસ્ટરો પણ લગાવવામાં આવી રહ્યા છે.
આ ઉપરાંત અન્ય શહેરોના વેપારી સંગઠનો સાથે પણ સંપર્ક કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેથી 23 સપ્ટેમ્બરનો વિરોધ રાજ્યવ્યાપી બને.
વેપારીઓનો વિરોધ શા માટે?
વેપારીઓના વિરોધનું મુખ્ય કારણ UPI પર લાગનારા Merchant Discount Rate એટલે કે MDRને લઈને છે.
હાલમાં UPIનો મોટાભાગનો ઉપયોગ ગ્રાહકો અને વેપારીઓ બંને માટે સરળ અને ઝડપી પેમેન્ટના સાધન તરીકે થાય છે. પરંતુ 15 ઓક્ટોબર 2026થી અમલમાં આવનારા નવા માળખા હેઠળ ચોક્કસ કેટેગરીના વેપારી UPI વ્યવહારો પર MDR લાગશે.
નવા નિયમ મુજબ 2,000 રૂપિયાથી વધુના પાત્ર Person-to-Merchant UPI વ્યવહારો પર 0.4 ટકા MDR લાગશે. મોટા વ્યવહારો માટે આ ચાર્જની મહત્તમ મર્યાદા 300 રૂપિયા રાખવામાં આવી છે. બીજી તરફ, 2,000 રૂપિયા સુધીના P2M વ્યવહારો પર MDR નહીં લાગે અને Person-to-Person એટલે કે વ્યક્તિથી વ્યક્તિના UPI ટ્રાન્સફર પણ ચાર્જમુક્ત રહેશે.
નાના વેપારીઓ માટે શું નિયમ છે?
નવા માળખામાં નાના વેપારીઓ માટે પણ અલગ જોગવાઈ છે. અહેવાલો અનુસાર QR આધારિત UPI વ્યવહારમાં દર મહિને 1 લાખ રૂપિયા સુધીનું ટર્નઓવર ધરાવતા નાના વેપારીઓને MDRમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવશે.
એટલે દરેક UPI પેમેન્ટ પર કે દરેક વેપારી પાસેથી MDR વસૂલાશે એવું નથી. ચાર્જ ચોક્કસ પ્રકારના અને ચોક્કસ મર્યાદાથી ઉપરના વેપારી વ્યવહારો માટે લાગુ થશે.
આ બાબત ગ્રાહકો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે UPIથી પેમેન્ટ કરનાર સામાન્ય ગ્રાહક પાસેથી અલગથી MDR વસૂલવાનો નિયમ નથી.
0.4 ટકા MDR એટલે કેટલો ચાર્જ?
માની લો કે કોઈ પાત્ર વેપારીને UPI દ્વારા 10,000 રૂપિયાનું પેમેન્ટ કરવામાં આવે. 0.4 ટકાના દરે MDR 40 રૂપિયા થાય છે.
એ જ રીતે 50,000 રૂપિયાના વ્યવહાર પર 200 રૂપિયા થાય. જ્યારે 75,000 રૂપિયા કે તેનાથી વધુના મોટા વ્યવહારો માટે મહત્તમ ચાર્જ 300 રૂપિયા સુધી મર્યાદિત રહેશે. જોકે કયા વ્યવહાર પર ચોક્કસ ચાર્જ લાગશે તે સંબંધિત કેટેગરી અને નિયમો પર આધારિત રહેશે.
વેપારીઓની ચિંતા ખાસ કરીને એવા વ્યવસાયોને લઈને છે જ્યાં નફાનું માર્જિન ઓછું હોય અને મોટી રકમના ડિજિટલ વ્યવહારો વધુ પ્રમાણમાં થતા હોય.
વેપારીઓ કહે છે, ‘અમે UPIના વિરોધમાં નથી’
આ સમગ્ર મામલે વેપારીઓ દ્વારા એક વાત વારંવાર સ્પષ્ટ કરવામાં આવી રહી છે કે તેઓ UPI અથવા ડિજિટલ પેમેન્ટના વિરોધી નથી.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં UPIએ વેપારીઓ અને ગ્રાહકો બંને માટે પેમેન્ટ સરળ બનાવ્યું છે. રોકડ રાખવાની જરૂરિયાત ઓછી થઈ છે અને થોડા સેકન્ડમાં બેંક ખાતામાંથી પેમેન્ટ થઈ જાય છે.
વેપારીઓની ચિંતા એ છે કે જો મોટા વ્યવહારો પર MDR લાગશે તો આ ખર્ચ તેમના વ્યવસાય પર વધારાનો બોજ બની શકે છે. ખાસ કરીને ઓછા માર્જિન પર કામ કરતા વેપારીઓ માટે આ ખર્ચ મહત્વનો બની શકે છે.
કેટલાક વેપારી સંગઠનોનું માનવું છે કે વેપારી પાસે આ ખર્ચ પોતે સહન કરવાનો વિકલ્પ રહેશે અથવા અન્ય રીતે વ્યવસાયિક ખર્ચને મેનેજ કરવો પડશે. કેટલાક સંગઠનોએ એવી પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે વેપારીઓ રોકડ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવા તરફ વળી શકે છે.
ઈન્દોરમાં વિરોધને મોટું સમર્થન
આ અભિયાનમાં ઈન્દોર મહત્વનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. અહેવાલો અનુસાર શહેરના 125થી વધુ વેપારી સંગઠનો આ વિરોધ સાથે જોડાયા છે અને આશરે બે લાખ વેપારીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
અહિલ્યા ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ સહિતના સંગઠનો દ્વારા અન્ય શહેરોના વેપારી સંગઠનો સાથે સંપર્ક કરવામાં આવી રહ્યો છે. બજારોમાં પોસ્ટરો દ્વારા વેપારીઓ અને ગ્રાહકોને 23 સપ્ટેમ્બરના વિરોધ વિશે માહિતી આપવામાં આવી રહી છે.
વેપારી સંગઠનો દ્વારા લોકોને તે દિવસે વૈકલ્પિક પેમેન્ટ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવા માટે પણ જણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
ભોપાલમાં પણ વેપારી સંગઠનો સક્રિય
ઈન્દોર ઉપરાંત ભોપાલમાં પણ આ મુદ્દે વેપારી સંગઠનો સક્રિય થયા છે. ભોપાલ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઈન્ડસ્ટ્રી દ્વારા આ મુદ્દે બેઠક યોજીને રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ રજૂઆત કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.
વેપારી સંગઠનોનો આગ્રહ છે કે UPI વ્યવહારોને લઈને કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે ત્યારે નાના અને મધ્યમ વેપારીઓ પર તેની નાણાકીય અસરને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે.
આ મુદ્દે વેપારીઓ સરકાર સમક્ષ પોતાની રજૂઆત અને માંગણીઓ પહોંચાડવાની તૈયારીમાં છે.
પેટ્રોલ પંપ પર પણ અસરની શક્યતા
UPI MDRનો મુદ્દો માત્ર સામાન્ય દુકાનદારો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. મધ્યપ્રદેશના પેટ્રોલ પંપ ડીલરોમાં પણ આ અંગે ચિંતા જોવા મળી રહી છે.
અહેવાલો અનુસાર રાજ્યના પેટ્રોલ પંપ ડીલરો 15 ઓક્ટોબરથી 2,000 રૂપિયાથી વધુના ઈંધણ પેમેન્ટ માટે UPI સ્વીકારવાનું બંધ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે વધારાનો MDR તેમના માર્જિન પર અસર કરી શકે છે.
આથી આગામી દિવસોમાં UPI અને MDRને લઈને વેપારી સંગઠનોની રજૂઆતો અને ચર્ચાઓ વધુ તેજ બનવાની શક્યતા છે.
ગ્રાહકો પર શું અસર પડશે?
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે નવા નિયમ હેઠળ UPI પેમેન્ટ કરતી વખતે ગ્રાહક પાસેથી અલગથી MDR વસૂલવાનો હેતુ નથી. 2,000 રૂપિયા સુધીના પાત્ર P2M વ્યવહારો પર પણ MDR લાગશે નહીં, જ્યારે P2P વ્યવહાર પહેલાની જેમ ચાર્જમુક્ત રહેશે.
જોકે વેપારી સંગઠનોની ચિંતા એ છે કે MDRનો ખર્ચ વ્યવસાય માટે વધારાનો ખર્ચ બની શકે છે. સરકાર તરફથી વેપારીઓ આ ચાર્જ ગ્રાહકો પાસેથી અલગથી ન વસૂલે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે વ્યવસ્થા અંગે વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે.
એટલે ગ્રાહકો માટે સીધી ફી અને વેપારીઓ માટે લાગતો MDR—આ બંને બાબતોને અલગ રીતે સમજવી જરૂરી છે.
UPI સામે નહીં, MDR સામે વિરોધ
‘No UPI Day’ નામને કારણે સામાન્ય લોકોમાં એવી છાપ ઊભી થઈ શકે કે વેપારીઓ ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ જ બંધ કરવા માંગે છે. પરંતુ વેપારી સંગઠનોની રજૂઆત મુજબ તેમનો મુખ્ય વિરોધ નવા MDR ચાર્જ સામે છે, UPI ટેક્નોલોજી સામે નહીં.
વેપારીઓએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં QR કોડ અને UPI પેમેન્ટને વ્યાપક રીતે અપનાવ્યું છે. હવે ઊંચી કિંમતના વ્યવહારો પર ચાર્જ લાગવાની જાહેરાત બાદ તેઓ આ નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે.
આથી 23 સપ્ટેમ્બરનો ‘No UPI Day’ વેપારી સંગઠનો માટે પોતાની આર્થિક ચિંતાઓ સરકાર સુધી પહોંચાડવાનું એક પ્રતીકાત્મક માધ્યમ બની રહ્યો છે.
15 ઓક્ટોબરથી શું બદલાશે?
આ સમગ્ર વિવાદનું આગામી મોટું પગથિયું 15 ઓક્ટોબર 2026 છે. આ તારીખથી નવા MDR માળખાના અમલની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
સામાન્ય પાત્ર P2M UPI વ્યવહારોમાં 2,000 રૂપિયાથી ઉપરની રકમ પર 0.4 ટકા MDR લાગશે, જ્યારે 75,000 રૂપિયા અને તેનાથી વધુના વ્યવહારો માટે મહત્તમ 300 રૂપિયાની મર્યાદા રહેશે. કેટલીક વિશિષ્ટ કેટેગરી માટે અલગ ફ્લેટ ચાર્જની જોગવાઈ છે.
સરકાર અને વેપારી સંગઠનો વચ્ચે આ મુદ્દે આગળની ચર્ચાઓ કેવી દિશામાં જાય છે તે હવે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
23 સપ્ટેમ્બરના દિવસ પર સૌની નજર
હવે 23 સપ્ટેમ્બરનો દિવસ મધ્યપ્રદેશના વેપારી વર્ગ માટે મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે. રાજ્યભરના કેટલા વેપારીઓ આ અભિયાનમાં જોડાય છે, કેટલા વેપારીઓ UPI સ્વીકારવાનું ટાળે છે અને કેટલા QR સ્કેનર કાળા કપડાથી ઢાંકવામાં આવે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
વેપારી સંગઠનો આ વિરોધને રાજ્યવ્યાપી બનાવવા માટે સોશિયલ મીડિયા, WhatsApp અને સ્થાનિક સંગઠનોના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ગ્રાહકો માટે પણ તે દિવસે વૈકલ્પિક પેમેન્ટ વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે.
આ સમગ્ર મામલો માત્ર એક દિવસના વિરોધ પૂરતો મર્યાદિત રહેશે કે પછી 15 ઓક્ટોબરથી નવા MDR નિયમના અમલ પહેલા સરકાર અને વેપારીઓ વચ્ચે કોઈ સમજૂતી અથવા ફેરફાર થાય છે, તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે.
હાલ માટે એટલું ચોક્કસ છે કે મધ્યપ્રદેશમાં 23 સપ્ટેમ્બરે ‘No UPI Day’ના એલાનથી UPI અને MDRનો મુદ્દો ફરી એકવાર વેપારી બજારોની ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે.
