2029 પહેલા 21 રાજ્યોમાં UCC? ગુજરાત બાદ હવે કયા રાજ્યમાં કેટલી પ્રક્રિયા બાકી
યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ એટલે કે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC)નો મુદ્દો ફરી એકવાર દેશના રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને ગુજરાતના UCC કાયદાને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ હવે અન્ય રાજ્યોમાં તેની પ્રક્રિયા કેટલી આગળ વધી છે અને આગામી વર્ષોમાં શું સ્થિતિ બની શકે છે, તેના પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
હાલની સ્થિતિ જોવામાં આવે તો ઉત્તરાખંડમાં UCC અમલમાં આવી ચૂક્યો છે, જ્યારે ગુજરાત અને આસામના કાયદાને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ છે. મધ્ય પ્રદેશમાં વિધાનસભાએ બિલ પસાર કરી દીધું છે, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીની પ્રક્રિયા બાકી છે. બીજી તરફ મહારાષ્ટ્ર, છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં હજુ ડ્રાફ્ટ, સમિતિ અથવા સમીક્ષાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.
UCC એટલે શું અને શા માટે ચર્ચામાં છે?
સમાન નાગરિક સંહિતાનો મુખ્ય વિચાર એવો છે કે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, ભરણપોષણ, દત્તક અને કેટલાક કિસ્સામાં લિવ-ઇન સંબંધો જેવા નાગરિક અને વ્યક્તિગત કાયદા સંબંધિત મુદ્દાઓ માટે એકસરખી કાનૂની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે.
હાલ ભારતમાં વિવિધ ધાર્મિક સમુદાયો સાથે જોડાયેલા વ્યક્તિગત કાયદાઓની અલગ-અલગ જોગવાઈઓ છે. UCC હેઠળ આવા કેટલાક નાગરિક મુદ્દાઓ માટે એક સામાન્ય કાનૂની માળખું બનાવવાનો પ્રયાસ થાય છે.
જોકે, દરેક રાજ્યમાં UCCની પ્રક્રિયા અને તેના કાયદાની જોગવાઈઓ એકસરખી હોવી જરૂરી નથી. તાજેતરના કાનૂની વિશ્લેષણોમાં પણ એ પ્રશ્ન સામે આવ્યો છે કે જો અલગ-અલગ રાજ્યો પોતાના UCC કાયદા બનાવે તો તેમની વચ્ચે કેટલી સમાનતા રહેશે.
ગુજરાતમાં શું થયું?
ગુજરાત માટે UCC પ્રક્રિયામાં એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો તાજેતરમાં પૂર્ણ થયો છે. રાજ્ય વિધાનસભાએ 24 માર્ચ 2026ના રોજ UCC બિલ પસાર કર્યું હતું. ત્યારબાદ બિલ રાષ્ટ્રપતિ પાસે મંજૂરી માટે ગયું હતું.
રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ગુજરાત UCC બિલને મંજૂરી આપી હતી. આ કાયદો 1 ઓક્ટોબરના રાજ્યના અસાધારણ રાજપત્રમાં પ્રકાશિત થયો. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે તે એ જ દિવસથી રાજ્યમાં સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવી ગયો છે. કાયદો કઈ તારીખથી અમલમાં આવશે તે અંગે રાજ્ય સરકાર દ્વારા અલગથી જાહેરનામું બહાર પાડવાનું રહેશે.
અર્થાત્ ગુજરાત હવે કાયદાકીય રીતે UCC લાગુ કરવાની પ્રક્રિયામાં ઉત્તરાખંડ બાદ આગળ વધેલું રાજ્ય છે, પરંતુ વ્યવહારમાં અમલ માટે નિયમો અને અમલની તારીખ પણ મહત્વની રહેશે.
ઉત્તરાખંડે કેવી રીતે રસ્તો તૈયાર કર્યો?
UCC અંગે રાજ્યોમાં ચાલી રહેલી પ્રક્રિયાને સમજવા માટે ઉત્તરાખંડનું ઉદાહરણ મહત્વનું છે. અહીં 27 મે 2022ના રોજ નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. આ સમિતિની અધ્યક્ષતા નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ રંજના પ્રકાશ દેસાઈએ કરી હતી.
સમિતિએ અનેક બેઠકો યોજ્યા બાદ ફેબ્રુઆરી 2024માં પોતાનો અહેવાલ અને ડ્રાફ્ટ સરકારને સોંપ્યો. ત્યારબાદ 7 ફેબ્રુઆરી 2024ના રોજ વિધાનસભાએ UCC બિલ પસાર કર્યું. બાદમાં તેને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી અને જાન્યુઆરી 2025થી ઉત્તરાખંડમાં UCC અમલમાં આવ્યું.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં લગભગ બે વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. તેથી અન્ય રાજ્યોમાં પણ સમિતિ રચાઈ ત્યારથી કાયદો અમલમાં આવે ત્યાં સુધીનો સમય એકસરખો રહેશે એવું કહી શકાય નહીં.
આસામમાં પ્રક્રિયા કેવી રીતે આગળ વધી?
આસામનો કિસ્સો થોડો અલગ છે. અહીં UCC માટે ઉત્તરાખંડ કે ગુજરાત જેવી અલગ સત્તાવાર UCC સમિતિની પ્રક્રિયા જોવા મળી નથી. અગાઉ બહુપત્નીત્વ સંબંધિત કાનૂની અને બંધારણીય મુદ્દાઓની તપાસ માટે સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી.
2026માં આસામ કેબિનેટે સીધા UCC બિલને મંજૂરી આપી હતી અને મે મહિનામાં વિધાનસભામાં બિલ પસાર થયું હતું. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિએ 29 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ તેને મંજૂરી આપી. એટલે આસામ પણ હવે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદના તબક્કામાં છે.
હવે ત્યાં પણ કાયદાના અમલ માટે રાજ્ય સરકાર તરફથી નિયમો અને આગળની વહીવટી પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ બનશે.
મધ્ય પ્રદેશમાં બિલ પસાર, પણ હજુ એક તબક્કો બાકી
મધ્ય પ્રદેશમાં UCC માટે 27 એપ્રિલ 2026ના રોજ ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. સમિતિને લગ્ન, છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, વારસો, દત્તક અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવા મુદ્દાઓનું અધ્યયન કરીને ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવાની જવાબદારી આપવામાં આવી હતી.
અહીં પ્રક્રિયા અન્ય કેટલાક રાજ્યોની સરખામણીએ ઝડપથી આગળ વધી. 21 જુલાઈ 2026ના રોજ રાજ્ય વિધાનસભાએ UCC બિલ પસાર કરી દીધું. જોકે હવે તેને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળવાની બાકી છે.
આથી મધ્ય પ્રદેશ હાલમાં ‘વિધાનસભા દ્વારા બિલ પસાર’ અને ‘કાયદો બનવા માટે જરૂરી આગળની પ્રક્રિયા’ વચ્ચેના તબક્કામાં છે.
મહારાષ્ટ્રમાં શું સ્થિતિ છે?
મહારાષ્ટ્રમાં UCC માટે 9 જુલાઈ 2026ના રોજ સાત સભ્યોની સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. તેની અધ્યક્ષતા પણ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ કરી રહ્યાં છે. સમિતિને છ મહિનામાં ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવા અને સંબંધિત મુદ્દાઓ પર અભ્યાસ કરવાની જવાબદારી આપવામાં આવી છે.
રાજ્ય સરકાર તરફથી ડિસેમ્બરના વિધાનસભાના શિયાળુ સત્રમાં UCC બિલ લાવવાનું લક્ષ્ય જણાવાયું છે. જોકે સમિતિના સ્તરે પ્રક્રિયા દરમિયાન મતભેદ પણ સામે આવ્યા છે. નિવૃત્ત બોમ્બે હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ આર.સી. ચવાણે સમિતિમાંથી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમણે લોકો પાસેથી અભિપ્રાય મેળવવાની પ્રક્રિયા અને સમિતિની બેઠકમાં એક બિન-સભ્યની હાજરી અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
આથી મહારાષ્ટ્રમાં હજી બિલ વિધાનસભા સુધી પહોંચવાનું અને ત્યારબાદની કાનૂની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની તબક્કાવાર કામગીરી બાકી છે.
રાજસ્થાનમાં ડ્રાફ્ટથી બિલ સુધીની પ્રક્રિયા
રાજસ્થાનમાં જૂન 2026માં UCC માટે પાંચ સભ્યોની સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. સમિતિએ લોકો પાસેથી સૂચનો મેળવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી અને ત્યારબાદ ડ્રાફ્ટ તૈયાર થયો.
13 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ રાજ્ય કેબિનેટે UCC બિલને મંજૂરી આપી હતી. જોકે અહેવાલ મુજબ તે સમયે બિલ હજુ વિધાનસભામાં પસાર થયું નહોતું. એટલે રાજસ્થાનની પ્રક્રિયા પણ હજુ વિધાનસભા અને ત્યારબાદની બંધારણીય મંજૂરીના તબક્કાઓમાંથી પસાર થવાની છે.
છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળ ક્યાં પહોંચ્યા?
છત્તીસગઢમાં 15 એપ્રિલ 2026ના રોજ UCCનો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવા માટે સમિતિ બનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. બીજી તરફ પશ્ચિમ બંગાળમાં જુલાઈ 2026માં UCCના ડ્રાફ્ટની સમીક્ષા માટે ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ રચાઈ હતી.
એટલે આ બંને રાજ્યોમાં હજુ કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયાના શરૂઆતના અથવા મધ્યવર્તી તબક્કા ચાલી રહ્યા છે. અહીંથી ડ્રાફ્ટ, કેબિનેટ, વિધાનસભા, રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી અને અમલ માટેના નિયમો જેવા અલગ-અલગ તબક્કા પસાર કરવા પડશે.
2029 સુધી 21 રાજ્યોનો ટાર્ગેટ શું છે?
13 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે 2029ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં ભાજપ-એનડીએ શાસિત તમામ 21 રાજ્યોમાં UCC લાગુ કરવાની વાત કહી હતી. આ એક રાજકીય લક્ષ્ય તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; તેને હાલની કાયદાકીય સમયમર્યાદા તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
કારણ કે દરેક રાજ્યમાં પ્રક્રિયા અલગ તબક્કે છે. ક્યાંક સમિતિ જ બની છે, ક્યાંક ડ્રાફ્ટ તૈયાર થઈ રહ્યો છે, ક્યાંક વિધાનસભાએ બિલ પસાર કર્યું છે તો ક્યાંક રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પણ મળી ચૂકી છે.
સૌથી મહત્વનો તફાવત: બિલ પસાર થવું અને કાયદો અમલમાં આવવો
UCC અંગે ચર્ચા કરતી વખતે એક બાબત સમજવી જરૂરી છે—વિધાનસભામાં બિલ પસાર થવું એટલે કાયદો તરત અમલમાં આવી જાય એવું નથી.
કેટલાક કિસ્સામાં રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી જરૂરી બને છે. ત્યારબાદ પણ રાજ્ય સરકારને નિયમો બનાવવાની અને અમલની તારીખ જાહેર કરવાની જરૂર પડી શકે છે. ગુજરાતનું ઉદાહરણ આ વાતને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં વિધાનસભાએ માર્ચમાં બિલ પસાર કર્યું, સપ્ટેમ્બરમાં રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી અને ઓક્ટોબરમાં તે રાજપત્રમાં પ્રકાશિત થયું; હવે અમલની તારીખ માટે રાજ્ય સરકારનું જાહેરનામું જરૂરી છે.
અત્યાર સુધીના રાજ્યોના અનુભવ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે UCC માટે કોઈ એક નક્કી સમયગાળો નથી. ઉત્તરાખંડમાં સમિતિથી વિધાનસભા સુધી પહોંચવામાં લગભગ 20 મહિના લાગ્યા, ગુજરાતમાં આશરે 13 મહિના અને મધ્ય પ્રદેશમાં આશરે ત્રણ મહિના. આ તફાવત દર્શાવે છે કે દરેક રાજ્યની કાનૂની, વહીવટી અને રાજકીય પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે.
એટલે 2029 સુધી કેટલા રાજ્યોમાં UCC ખરેખર અમલમાં આવશે તે કહેવા માટે માત્ર સમિતિની રચના કે બિલ રજૂ થવાને આધારે નિશ્ચિત સમયગાળો નક્કી કરી શકાય નહીં. દરેક રાજ્યમાં બિલ પસાર થવું, જરૂરી બંધારણીય મંજૂરી, નિયમો અને અમલની તારીખ જેવા તબક્કાઓ મહત્વના રહેશે.
હાલની સ્થિતિમાં ઉત્તરાખંડમાં UCC અમલમાં છે, ગુજરાત અને આસામ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પછીના તબક્કામાં છે, મધ્ય પ્રદેશમાં બિલ પસાર થઈ ચૂક્યું છે, જ્યારે રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, છત્તીસગઢ અને પશ્ચિમ બંગાળ સહિતના રાજ્યોમાં પ્રક્રિયા અલગ-અલગ સ્તરે ચાલી રહી છે. આગામી સમયગાળામાં આ રાજ્યો કેટલા ઝડપથી આગળ વધે છે તેના પર 2029ના લક્ષ્યની દિશા ઘણી હદે નિર્ભર રહેશે.
