ભારતીય ટેક્સ સિસ્ટમ અને ‘સિન ગુડ્સ’: કયા ઉત્પાદનો પર છે 40% સુધીનો સૌથી મોટો જીએસટી?
ભારતની ટેક્સ સિસ્ટમ એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે જે ઉત્પાદનો સ્વાસ્થ્ય અથવા સમાજ માટે હાનિકારક કે જોખમી માનવામાં આવે છે, તેના પર સરકાર દ્વારા વધુ ટેક્સ વસૂલવામાં આવે છે. વર્તમાન સમયમાં સૌથી મોટો જીએસટી (GST) સ્લેબ 40% નો છે, જે અનેક લક્ઝરી વસ્તુઓ અને ‘સિન ગુડ્સ’ (પાપની વસ્તુઓ ગણાતા ઉત્પાદનો) પર લાગુ થાય છે.
આ સિવાય, દારૂ અને પેટ્રોલિયમ જેવા ઉત્પાદનો હજુ પણ જીએસટીના દાયરામાંથી બહાર છે અને તેના પર કેન્દ્ર તથા રાજ્ય સરકારો દ્વારા અલગથી એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને વેટ વસૂલવામાં આવે છે. ચાલો આજે વિગતવાર સમજીએ કે ભારતમાં કઈ વસ્તુઓ પર સૌથી વધુ ટેક્સ લાગે છે અને દેશની કેટલી જનતા તેનો ઉપયોગ કરે છે.
તંબાકુ, સિગારેટ અને પાન મસાલા: ઊંચા ટેક્સ છતાં વ્યાપક વપરાશ
તંબાકુ આધારિત ઉત્પાદનો, સિગારેટ અને પાન મસાલા એવા ઉત્પાદનો છે જે ભારે ટેક્સ હેઠળ આવે છે. આ તમામ ચીજવસ્તુઓ પર અન્ય લેવી અને શુલ્ક સાથે મળીને સીધો 40% નો સૌથી ઊંચો જીએસટી દર લાગે છે.
ભારે ટેક્સ અને સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હોવા છતાં, ભારતમાં તંબાકુની ખપત મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ગ્લોબલ એડલ્ટ ટોબેકો સર્વે અને અન્ય રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ભારતના આશરે 28% થી 30% પુખ્ત વયના લોકો (જે અંદાજે 27 થી 37 કરોડ લોકોની આસપાસ થાય છે) કોઈપણ સ્વરૂપમાં તંબાકુ કે ધૂમ્રપાન ઉત્પાદનોનું સેવન કરે છે.
કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને કાર્બોનેટેડ પેય પદાર્થો: યુવાનોમાં લોકપ્રિયતા
કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, સોડા અને એનર્જી ડ્રિંક્સ પણ એવી શ્રેણીમાં આવે છે જેના પર 40% જેટલો ઊંચો જીએસટી લાગે છે. ભારતમાં શર્કરા યુક્ત અને કાર્બોનેટેડ ડ્રિંક્સનું બજાર ખૂબ જ વિશાળ છે, ખાસ કરીને શહેરી અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં તેનો વપરાશ બહોળા પ્રમાણમાં થાય છે.
આંકડાકીય દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, આશરે 60% થી 70% પરિવારો અને યુવાનો સતત અથવા તો તહેવારો અને સામાજિક પ્રસંગો દરમિયાન આવા ડ્રિંક્સનું સેવન કરે છે. આનો અર્થ એ થયો કે આ ઊંચો ટેક્સ દર માત્ર ગણતરીની લક્ઝરી વસ્તુઓ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ દેશની એક બહુ મોટી વસ્તી દ્વારા વપરાતી પ્રોડક્ટ કેટેગરી પર પણ લાગુ થાય છે.
લક્ઝરી ગાડીઓ અને હેવી બાઇક્સ: ઉચ્ચ વર્ગનો ઉપયોગ
મોટી એસયુવી (SUVs), લક્ઝરી કારો અને 350 સીસીથી વધુ એન્જિન ક્ષમતા ધરાવતી પ્રીમિયમ મોટરસાઇકલ્સ પણ 40% જીએસટીના દાયરામાં આવે છે. જો કે, આ વાહનોનો ઉપયોગ કરનાર વર્ગ ખૂબ જ મર્યાદિત છે.
આ પ્રકારના પ્રીમિયમ વાહનો મુખ્યત્વે ઊંચી આવક ધરાવતા ગ્રાહકો દ્વારા જ ખરીદવામાં આવે છે. આવા વાહનોનો ઉપયોગ કરનારા લોકો ભારતની કુલ વસ્તીના માંડ 1% થી 2% જેટલા જ છે, જેના કારણે તેનો વપરાશ આધાર ઘણો નાનો છે.
ઓનલાઈન ગેમિંગ, કેસિનો અને સટ્ટાબાજી
ઓનલાઈન મની ગેમિંગ, હોર્સ રેસિંગ અને કેસિનો જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર પણ 40% જીએસટી વસૂલવામાં આવે છે. ભારતમાં આજે 40 કરોડથી વધુ સક્રિય ગેમર્સ સાથે આ ઉદ્યોગ ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો છે.
આમાંના અંદાજે 9 થી 10 કરોડ લોકો વાસ્તવિક પૈસા (Real Money) જીતાડતી ઓનલાઈન ગેમિંગ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરે છે. આ દૃષ્ટિએ ઓનલાઈન ગેમિંગ પણ એક એવી મોટી કેટેગરી બની ગઈ છે જેના વપરાશકારોની સંખ્યા ઘણી મોટી છે.
દારૂ અને પેટ્રોલ-ડિઝલ: અલગ ટેક્સ માળખું
દારૂ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો જીએસટી પ્રણાલીની બહાર હોવાથી તદ્દન અલગ છે. તેના પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરીય કરના સંયોજન દ્વારા ટેક્સ લાગે છે.
દારૂ: દારૂ પર લાગતો ટેક્સ રાજ્ય અને પ્રોડક્ટના પ્રકાર મુજબ અંદાજે 50% થી 70% સુધી હોઈ શકે છે.
પેટ્રોલ અનેડીઝલ: તેના પર કેન્દ્રીય એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને રાજ્યનો વેટ લાગે છે, જેના પરિણામે આશરે 45% થી 50% સુધીનો સંયુક્ત ટેક્સ ભાર પડે છે.
ભારતની આશરે 14% થી 15% પુખ્ત વસ્તી (લગભગ 16 કરોડ લોકો) દારૂનું સેવન કરે છે. જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલની પહોંચ આના કરતા ઘણી વ્યાપક છે. દેશની 80 ટકાથી વધુ વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પોતાના વાહનો, સાર્વજનિક પરિવહન અથવા માલસામાનની હેરફેર માટે આ ઇંધણનો ઉપયોગ કરે છે.
નાગરિકો પર ટેક્સનો વાસ્તવિક બોજો
જ્યારે આપણે સમગ્ર ચિત્ર જોઈએ ત્યારે સ્પષ્ટ થાય છે કે સૌથી વધુ ટેક્સ દર કેટલીક ખાસ શ્રેણીઓ પર લાગુ થાય છે, પરંતુ તેના ઉપભોક્તાઓની સંખ્યા અલગ-અલગ છે. લક્ઝરી ગાડીઓ વાપરનાર ગ્રાહકો ખૂબ ઓછા છે, જ્યારે તમાકુ , દારૂ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો સીધા જ વસ્તીના એક મોટા હિસ્સાને પ્રભાવિત કરે છે.
આ કારણોસર, માત્ર સૌથી વધુ ટેક્સ દર હોવાનો મતલબ એ નથી કે તે ઉત્પાદન ગ્રાહકો પર સૌથી મોટો બોજ ઊભો કરી રહ્યું છે. વાસ્તવમાં ટેક્સનો દર, પ્રોડક્ટની કિંમત, ઉપયોગની આવર્તન (Frequency) અને ગ્રાહકોની સંખ્યા—આ તમામ બાબતો મળીને ભારતમાં ટેક્સના પ્રભાવને નક્કી કરે છે.
