રેલવેનો 43 વર્ષ જૂનો RAC નિયમ બદલાશે? હવે અડધી સીટ માટે પૂરું ભાડું નહીં ચૂકવવું પડે!
ભારતીય રેલવેમાં દરરોજ કરોડો લોકો મુસાફરી કરે છે. મુસાફરોની સુવિધા માટે રેલવે સમયાંતરે પોતાના નિયમો અને વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરતી રહે છે. હવે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતા લોકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતીય રેલવેની લગભગ 43 વર્ષ જૂની RAC (Reservation Against Cancellation) વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. રેલવે બોર્ડ આ સિસ્ટમને બંધ કરવી કે તેમાં સુધારો કરવો તે અંગે વિચારણા કરી રહ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ વ્યવસ્થામાં સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે RAC ટિકિટ ધરાવતા બે મુસાફરોને એક જ બર્થ ફાળવવામાં આવે છે. બંને મુસાફરો પાસેથી ટિકિટનું સંપૂર્ણ ભાડું લેવામાં આવે છે, પરંતુ તેમને સૂવા માટે માત્ર અડધી બર્થ મળે છે. લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે મુસાફરોને ઘણી અસુવિધાનો સામનો કરવો પડે છે. આ જ કારણસર લાંબા સમયથી RAC વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે.
શું છે 43 વર્ષ જૂની RAC વ્યવસ્થા?
ભારતીય રેલવેમાં RAC વ્યવસ્થાની શરૂઆત 1983-84 દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. તે સમયે રેલવેમાં ટિકિટ બુકિંગ અને રિઝર્વેશનની પ્રક્રિયા મોટાભાગે મેન્યુઅલ હતી. જો કોઈ મુસાફર પોતાની કન્ફર્મ ટિકિટ રદ કરાવે અથવા ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવા ન આવે, તો તેની ખાલી પડેલી બર્થ અન્ય મુસાફરને ફાળવી શકાય તે માટે આ સિસ્ટમ શરૂ કરવામાં આવી હતી.

આ વ્યવસ્થામાં કન્ફર્મ ટિકિટ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે મુસાફરને RAC ટિકિટ આપવામાં આવે છે. તેના આધારે તે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી શકે છે, પરંતુ શરૂઆતમાં તેને સંપૂર્ણ સૂવાની જગ્યા મળતી નથી.
સામાન્ય રીતે એક સાઇડ લોઅર બર્થ બે RAC મુસાફરો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. બંનેને બેસવા માટે જગ્યા મળે છે. જો કોઈ કન્ફર્મ મુસાફર ટિકિટ રદ કરાવે અથવા મુસાફરી માટે હાજર ન થાય, તો નિયમ મુજબ ખાલી થયેલી બર્થ RAC મુસાફરને ફાળવવામાં આવી શકે છે.
અડધી સીટ માટે પૂરું ભાડું કેમ વસૂલવામાં આવે છે?
RAC ટિકિટ અંગે મુસાફરોનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જ્યારે તેમને આખી બર્થ મળતી નથી, ત્યારે સંપૂર્ણ ભાડું શા માટે ચૂકવવું પડે છે?
રેલવેની હાલની વ્યવસ્થામાં RAC ટિકિટધારકને મુસાફરી કરવાની કાયદેસરની મંજૂરી અને આરક્ષિત બેઠક આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત મુસાફરી દરમિયાન બર્થ ખાલી થાય તો સંપૂર્ણ બર્થ મળવાની શક્યતા પણ રહે છે. આ કારણસર RAC મુસાફરો પાસેથી સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ ભાડું વસૂલવામાં આવે છે.
પરંતુ વ્યવહારિક રીતે જોઈએ તો જો આખી મુસાફરી દરમિયાન કોઈ બર્થ ખાલી ન થાય, તો મુસાફરે માત્ર અડધી સીટ પર બેસીને જ સફર પૂરી કરવી પડે છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરની મુસાફરીમાં આ વ્યવસ્થા અસુવિધાજનક બની શકે છે.
હવે RAC સિસ્ટમ બંધ કરવા પાછળ શું છે કારણ?
અગાઉ જ્યારે રેલવેમાં ડિજિટલ રિઝર્વેશન અને ટિકિટ ચેકિંગની સુવિધા નહોતી, ત્યારે RAC વ્યવસ્થા ઉપયોગી સાબિત થતી હતી. પરંતુ હવે રેલવેની ટિકિટિંગ અને રિઝર્વેશન સિસ્ટમમાં મોટા પ્રમાણમાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.
ટ્રેનમાં ફરજ બજાવતા TTE પાસે હવે હેન્ડહેલ્ડ ટર્મિનલ (HHT) હોય છે, જે ડિજિટલ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલું હોય છે. જો કોઈ કન્ફર્મ ટિકિટ ધરાવતો મુસાફર ટ્રેનમાં હાજર ન થાય, તો તેની માહિતી સિસ્ટમમાં અપડેટ કરી શકાય છે. ત્યારબાદ ખાલી થયેલી બર્થ અન્ય મુસાફરને ફાળવવાની પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં જૂની RAC વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત કેટલી છે તે અંગે રેલવે અધિકારીઓમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે. જો આ વ્યવસ્થા બંધ કરવામાં આવે તો ખાલી બર્થનો ઉપયોગ વધુ અસરકારક રીતે થઈ શકે છે.
સંસદીય સમિતિએ પણ કરી છે રિફંડની ભલામણ
RAC ટિકિટના સંપૂર્ણ ભાડા અંગેનો મુદ્દો સંસદમાં પણ ઉઠ્યો છે. સંસદની જાહેર હિસાબ સમિતિ (Public Accounts Committee – PAC) દ્વારા 4 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ રજૂ કરવામાં આવેલા અહેવાલમાં આ વ્યવસ્થાને લઈને સવાલો કરવામાં આવ્યા હતા.
સમિતિનું કહેવું હતું કે જે મુસાફરને RAC ટિકિટ હોવા છતાં સંપૂર્ણ બર્થ મળતી નથી, તેની પાસેથી આખું ભાડું વસૂલવું યોગ્ય નથી. આવા મુસાફરોને ભાડાનો અમુક હિસ્સો પરત મળે તે માટે રેલવે મંત્રાલયે વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ તેવી ભલામણ પણ કરવામાં આવી હતી.
આ ભલામણથી RAC ટિકિટના નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની ચર્ચાને વધુ વેગ મળ્યો છે. જોકે, રિફંડની વ્યવસ્થા કેવી રીતે અમલમાં મૂકવી તે પણ રેલવે માટે એક પડકાર બની શકે છે.
વંદે ભારત સ્લીપર ટ્રેનમાં RACની સુવિધા નથી
નોંધનીય છે કે નવી વંદે ભારત સ્લીપર ટ્રેનોમાં RAC ટિકિટની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી નથી. આ ટ્રેનોમાં ઉપલબ્ધ બર્થ એડવાન્સ રિઝર્વેશનના પ્રથમ દિવસથી જ બુકિંગ માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવે છે.
આ મોડેલને ધ્યાનમાં રાખીને અન્ય ટ્રેનોની રિઝર્વેશન વ્યવસ્થામાં પણ સુધારો થઈ શકે છે કે નહીં તે અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.

મુસાફરોએ શું ધ્યાનમાં રાખવું?
હાલમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે RAC વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનો કોઈ અંતિમ સત્તાવાર નિર્ણય જાહેર થયો નથી. રેલવે બોર્ડ તેના વિકલ્પો અને સંભવિત ફેરફારોની સમીક્ષા કરી રહ્યું છે.
તેથી હાલ મુસાફરોએ પોતાના RAC ટિકિટ પર લાગુ પડતા વર્તમાન નિયમો મુજબ જ મુસાફરી કરવી પડશે. જો ભવિષ્યમાં રેલવે આ વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરશે, તો તેની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવશે.
જો આ નિર્ણય અમલમાં આવે છે, તો લાંબી મુસાફરી કરતા લાખો રેલવે મુસાફરોને રાહત મળી શકે છે. ખાસ કરીને પૂરું ભાડું ચૂકવીને અડધી બર્થ પર મુસાફરી કરવાની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાની દિશામાં આ મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
