તુવેર દાળ સસ્તી થશે કે હજુ મોંઘી પડશે? જાણો ભાવ વધવાનાં 5 મોટા કારણો
દેશભરમાં સામાન્ય પરિવારોના રસોડાનું બજેટ ફરી એકવાર ખોરવાઈ રહ્યું છે. ભારતીય ભોજનની થાળીનો મુખ્ય હિસ્સો ગણાતી અરહર એટલે કે તુવેર દાળની કિંમતોમાં સતત તેજી જોવા મળી રહી છે. સૌથી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે સરકાર પાસે અંદાજે ૯.૭ લાખ ટન તુવેર દાળનો જંગી બફર સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર સરકારે માર્ચ ૨૦૨૭ સુધી તુવેરની ડ્યૂટી-ફ્રી (શુલ્ક મુક્ત) આયાત કરવાની પણ છૂટ આપી છે. તેમ છતાં બજારમાં દાળના ભાવ ઘટવાનું નામ લઈ રહ્યા નથી. ૧૬ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના આંકડા મુજબ, દેશમાં તુવેર દાળનો સરેરાશ છૂટક ભાવ ₹૧૩૫.૭૮ પ્રતિ કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી ગયો છે, જે એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીમાં ૨૦.૨ ટકા જેટલો ઊંચો છે. ત્યારે સવાલ એ થાય છે કે સરકાર પાસે પૂરતો જથ્થો હોવા છતાં સામાન્ય જનતાને સસ્તી દાળ કેમ મળી રહી નથી?

સરકાર પાસે ૧૦ લાખ ટનની નજીક બફર સ્ટોક, છતાં અનિશ્ચિતતા કેમ?
સરકારી એજન્સીઓ પાસે હાલમાં લગભગ ૯.૭ લાખ ટન તુવેર દાળનો સ્ટોક પડ્યો છે, જે સરકારે નક્કી કરેલા ૧૦ લાખ ટનના બફર સ્ટોકના લક્ષ્યાંકની લગભગ બરાબર છે. પહેલી નજરે જોતા એવું લાગે કે બજારમાં ભાવને કાબૂમાં રાખવા માટે આ જથ્થો પૂરતો છે. પરંતુ અસલી સમસ્યા એ છે કે સરકારી ગોદામોમાં રાખેલી આ તમામ દાળ તાત્કાલિક ખુલ્લા બજારમાં ઉતારવા માટે ઉપલબ્ધ નથી. સરકાર પાસે પ્રાઈસ સપોર્ટ સ્કીમ (PSS) અને પ્રાઈસ સ્ટેબિલાઈઝેશન ફંડ (PSF) હેઠળ પણ દાળનો સ્ટોક જમા છે. આમાંથી કેટલો જથ્થો ખુલ્લા બજારમાં વેચવામાં આવશે, તે અંગે હજુ સુધી કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. આ અનિશ્ચિતતાને કારણે બજારમાં સરકારી સ્ટોક હોવા છતાં ભાવ પર સતત દબાણ બનેલું છે.
એક વર્ષમાં ૨૦ ટકાથી વધુ મોંઘી થઈ તુવેર દાળ: અન્ય દાળોની પણ તેજી
દેશમાં માત્ર તુવેર જ નહીં, પરંતુ અન્ય કઠોળ અને દાળોની કિંમતોમાં પણ નોંધપાત્ર ઉછાળો આવ્યો છે. તાજેતરના બજાર ભાવ પર નજર કરીએ તો:
તુવેર (અરહર) દાળ: સરેરાશ ભાવ ₹૧૩૫.૭૮ પ્રતિ કિલો (વાર્ષિક વધારો ૨૦.૨%)
અડદ દાળ: સરેરાશ ભાવ ₹૧૨૬.૮૪ પ્રતિ કિલો (વાર્ષિક વધારો ૧૨.૧%)
ચણા દાળ: સરેરાશ ભાવ ₹૯૫.૬૬ પ્રતિ કિલો (વાર્ષિક વધારો ૧૨.૫%)
આ આંકડા સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે દાળોની મોંઘવારીની સીધી અસર મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગના પરિવારોના રસોડા પર પડી રહી છે, જેમાં તુવેર દાળના ભાવે સૌથી વધુ દઝાડ્યા છે.
આખરે કેમ વધી રહ્યા છે તુવેર દાળના ભાવ? આ છે ૫ મોટા કારણો
૧. નવો પાક નબળો રહેવાની આશંકા: તુવેરની કિંમતોમાં તેજી પાછળનું સૌથી મોટું કારણ આ વર્ષના ખરીફ પાકને લઈને ઉભી થયેલી ચિંતા છે. સરકારે ૨૦૨૬-૨૭ માટે તુવેરના ઉત્પાદનનો અંદાજ ૩૫.૯૦ લાખ ટન મૂક્યો છે. પરંતુ બજારના વેપારીઓ અને જાણકારોના મતે ઉત્પાદન આના કરતાં ઘણું ઓછું, એટલે કે ૨૦ થી ૨૮ લાખ ટનની વચ્ચે રહી શકે છે. જો ઉત્પાદન ઘટશે તો બજારમાં સપ્લાય ઘટશે તેવી દહેશતથી ભાવ ઉંચકાયા છે.
૨. મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં ખરાબ હવામાનની માર: મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક દેશના સૌથી મોટા તુવેર ઉત્પાદક રાજ્યો છે. આ બંને રાજ્યોમાં વરસાદની અનિયમિતતા અને જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટવાને કારણે પાકને નુકસાન થવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે. હવામાનની આ પ્રતિકૂળ અસરને કારણે ઉત્પાદન ઘટવાનો ડર વેપારીઓને અત્યારથી જ સતાવી રહ્યો છે, જેના પરિણામે માર્કેટ યાર્ડમાં ભાવ ઊંચા બોલાઈ રહ્યા છે.

૩. સરકારી સ્ટોક બજારમાં તાત્કાલિક ઉપલબ્ધ નથી: સરકારી ગોદામોમાં ૯.૭ લાખ ટન સ્ટોક હોવા છતાં, તેનો મોટો હિસ્સો વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યો છે. જ્યાં સુધી સરકાર એ સ્પષ્ટ નહીં કરે કે ખુલ્લા બજારમાં કેટલી દાળ ઠાલવવામાં આવશે, ત્યાં સુધી બજારમાં સપ્લાયની અછતનો માહોલ યથાવત રહેશે.
૪. વેપારીઓ દ્વારા સ્ટોક રોકી રાખવાની નીતિ: આગામી દિવસોમાં ભાવ હજુ વધુ વધશે તેવી અપેક્ષાએ ઘણા વેપારીઓ અને મિલરો પોતાનો જૂનો સ્ટોક ધીમે-ધીમે બજારમાં કાઢી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક વેપારીઓએ સંગ્રહખોરી પણ શરૂ કરી દીધી છે. નવા પાકની આવક શરૂ થઈ હોવા છતાં બજારમાં પૂરતો પુરવઠો ન પહોંચતા ભાવ ઊંચા રહે છે.
૫. આયાત વધવા છતાં માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે મોટું અંતર: ભારતમાં તુવેર દાળની કુલ ખપત ઘરેલુ ઉત્પાદન કરતાં ઘણી વધારે છે. દેશમાં દર વર્ષે અંદાજે ૪૦ થી ૪૫ લાખ ટન તુવેરની જરૂર પડે છે, જેને પહોંચી વળવા વિદેશથી આયાત કરવી પડે છે. એપ્રિલથી ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ દરમિયાન આયાત ૧૦ ટકા વધીને ૩.૫ લાખ ટન થઈ છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઊંચા ભાવ અને આયાત ખર્ચને કારણે ઘરેલુ બજારમાં તાત્કાલિક રાહત મળી રહી નથી.
આફ્રિકા અને મ્યાનમારથી આવશે તુવેર દાળ
ભારત પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મુખ્યત્વે આફ્રિકન દેશો અને મ્યાનમાર પર નિર્ભર રહે છે. વેપારીઓના અંદાજ મુજબ, આગામી સમયમાં આફ્રિકાથી લગભગ ૮ લાખ ટન અને મ્યાનમારથી અંદાજે ૩ લાખ ટન તુવેરની સપ્લાય ભારત આવવાની આશા છે. જોકે, આ વિદેશી પુરવઠો સમયસર ભારતીય બંદરો પર પહોંચે અને બજારમાં ઠલવાય તો જ ગ્રાહકોને ભાવમાં મોટી રાહત મળી શકે તેમ છે.
સરકાર સામે ખેડૂતો અને ગ્રાહકો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર
હાલમાં તુવેર દાળની કિંમતોને નિયંત્રિત કરવી સરકાર માટે લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ બન્યું છે. જો સરકાર બફર સ્ટોકમાંથી મોટા પાયે દાળ ખુલ્લા બજારમાં ઉતારે છે, તો સામાન્ય ગ્રાહકોને તો સસ્તી દાળ મળી જશે, પરંતુ તેની સીધી અસર ખેડૂતોને મળતા ટેકાના કે બજાર ભાવ પર પડશે. બીજી તરફ, જો સરકાર સ્ટોક બહાર પાડવામાં વિલંબ કરે છે, તો જનતાએ મોંઘવારીનો માર સહન કરવો પડશે. તેથી, ખેડૂતોને તેમની મહેનતનું યોગ્ય વળતર મળે અને ગ્રાહકોને પણ મોંઘવારીમાંથી રાહત મળે તેવી સંતુલિત વ્યૂહરચના ઘડવી એ સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર છે.
