ઘરમાં 807 ગ્રામ સોનું મળ્યું, છતાં ₹16 લાખનો ટેક્સ રદ! ITAT ના ચુકાદાથી પરિવારોને મોટી રાહત!
ભારતીય પરિવારોમાં સોનું માત્ર એક રોકાણ નથી, પરંતુ તે પરંપરા, વારસો અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાનો એક અભિન્ન ભાગ છે. પરંતુ જ્યારે ઘરમાં આવકવેરા વિભાગ (Income Tax Department) ની તપાસ કે દરોડા પડે છે, ત્યારે ઘરના દાગીના અંગે અનેક સવાલો ઊભા થાય છે. તાજેતરમાં હૈદરાબાદની ઇન્કમ ટેક્સ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) દ્વારા એક એવો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો છે, જે સામાન્ય પરિવારો માટે મોટી રાહત સમાન છે. ટ્રિબ્યુનલે એક કરદાતાના ઘરેથી દરોડા દરમિયાન મળી આવેલા ૮૦૭.૫ ગ્રામ સોનાના દાગીના પર આવકવેરા વિભાગે લગાવેલા ₹૧૬.૦૧ લાખના ટેક્સ ઉમેરાને (addition) રદ કરી દીધો છે.

ટ્રિબ્યુનલે કરદાતાની એ દલીલને માન્ય રાખી હતી કે આ દાગીના પરિવારના સભ્યોના છે અને સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ (CBDT) ના નિર્દેશ નંબર ૧૯૧૬ હેઠળ માન્ય રાખવામાં આવેલી વ્યાજબી મર્યાદામાં જ આવે છે. આ ચુકાદો એવા તમામ પરિવારો માટે અત્યંત મહત્વનો છે જેમને વારસાગત અથવા વર્ષોથી એકઠા થયેલા પારિવારિક સોના અંગે ટેક્સ વિભાગની કાર્યવાહીનો ડર સતાવતો હોય છે. જોકે, આ નિયમો સોનાના સ્ત્રોત અંગે ખુલાસો આપવામાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપતા નથી; દરેક કેસના તથ્યો, પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ હંમેશા મહત્વના રહે છે.
આવકવેરા વિભાગે પરિવારના સોના પર કેમ ઉઠાવ્યા હતા સવાલ?
આ સમગ્ર મામલો આકારણી વર્ષ (Assessment Year) ૨૦૧૧-૧૨ સાથે જોડાયેલો છે. ૨૫ નવેમ્બર ૨૦૧૦ના રોજ આવકવેરા વિભાગના અધિકારીઓએ ગોવર્ધનનાયડુ ચિંતાકુંટા નામના કરદાતાના રહેણાંક મકાન પર સર્ચ એટલે કે દરોડાની કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી. આ તપાસ દરમિયાન અધિકારીઓને ઘરમાંથી સોનાના દાગીના મળી આવ્યા હતા, જેનું કુલ વજન (ગ્રોસ વેઈટ) ૧,૦૫૪.૫ ગ્રામ અને ચોખ્ખું વજન (નેટ વેઈટ) ૮૦૭.૫ ગ્રામ હતું. સરકાર માન્ય વેલ્યુઅર દ્વારા આ સોનાની કિંમત ₹૧૬,૦૧,૯૭૫ આંકવામાં આવી હતી.
આકારણીની કાર્યવાહી દરમિયાન કરદાતાએ વિભાગને સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે આ દાગીના તેમની પત્ની અને પરિવારના અન્ય સભ્યોની માલિકીના છે, જે તેમને વિવિધ સામાજિક અને પારિવારિક પ્રસંગોએ ભેટ સ્વરૂપે મળ્યા હતા. આ સાથે જ તેમણે ૧૧ મે ૧૯૯૪ના રોજ જારી કરાયેલા CBDT ના નિર્દેશ નંબર ૧૯૧૬નો પણ આધાર લીધો હતો, જેમાં દરોડા દરમિયાન સોનું જપ્ત કરવા અંગેની માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી છે. પરંતુ આકારણી અધિકારીએ (Assessing Officer) કરદાતાની દલીલ ફગાવી દીધી હતી. અધિકારીનું કહેવું હતું કે કરદાતાએ ક્યારે અને કેટલું સોનું ભેટમાં મળ્યું તેની ચોક્કસ વિગતો આપી નથી, અને CBDT નો નિર્દેશ માત્ર જપ્તી અટકાવવા પૂરતો છે, તેનાથી સોનાનો સ્ત્રોત સાબિત થતો નથી. પરિણામે, સમગ્ર ₹૧૬.૦૧ લાખની રકમને ‘બિનહિસાબી રોકાણ’ ગણીને તેના પર ટેક્સ લાદવામાં આવ્યો હતો.
CBDT ની માર્ગદર્શિકા કરદાતા માટે કઈ રીતે મદદરૂપ બની?
આકારણી અધિકારીના નિર્ણય સામે કરદાતાએ ટ્રિબ્યુનલના દ્વાર ખટખટાવ્યા હતા. ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ કરદાતાએ રજૂઆત કરી હતી કે મળી આવેલું સોનું તેમની પત્ની, પુત્રી, પુત્ર અને તેમનું પોતાનું છે, અને કુલ જથ્થો નિર્દેશ નંબર ૧૯૧૬ હેઠળ નક્કી કરાયેલી મર્યાદામાં જ છે. ઉલ્લેખનીય છે કે CBDT ના આ નિર્દેશ મુજબ, જે વ્યક્તિ વેલ્થ ટેક્સ ભરતી ન હોય તેમના ઘરે દરોડા પડે તો પરિવારની દરેક પરિણીત મહિલા દીઠ ૫૦૦ ગ્રામ, અપરિણીત મહિલા દીઠ ૨૫૦ ગ્રામ અને પુરુષ સભ્ય દીઠ ૧૦૦ ગ્રામ સુધીનું સોનું જપ્ત કરી શકાતું નથી. આ ઉપરાંત, પરિવારની સામાજિક સ્થિતિ અને રીતરિવાજોને ધ્યાનમાં રાખીને અધિકારી તેનાથી વધુ સોનું પણ જપ્ત ન કરવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
ટ્રિબ્યુનલે નોંધ્યું કે ઘરમાંથી મળેલા સોનાનું ચોખ્ખું વજન ૮૦૭.૫ ગ્રામ હતું, જે પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા મુજબ નક્કી થયેલી મર્યાદાની અંદર જ હતું. હૈદરાબાદ ITAT એ અગાઉના ‘સી.એમ. ગોપાલ’ કેસ સહિત અન્ય ન્યાયિક ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપતા ઠેરવ્યું હતું કે આ કિસ્સામાં બિનહિસાબી રોકાણ ગણીને ટેક્સ ઉમેરો કરવાનું કોઈ કારણ નથી. આમ, ટ્રિબ્યુનલે અધિકારીને ₹૧૬.૦૧ લાખનો ઉમેરો રદ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

શું પરિવારમાં સોનું રાખવા પર કોઈ કાયદાકીય મર્યાદા છે?
ઘણા લોકોના મનમાં એવી ગેરસમજ હોય છે કે સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલા આ આંકડા મુજબ જ ઘરમાં સોનું રાખી શકાય છે, પરંતુ તે સાચું નથી. CBDT એ ૨૦૧૬માં એક સ્પષ્ટતા બહાર પાડીને જણાવ્યું હતું કે જો સોનું કાયદેસરની અને હિસાબી આવકમાંથી ખરીદવામાં આવ્યું હોય અથવા વારસામાં મળ્યું હોય, તો ઘરમાં સોનું રાખવાની કોઈ જ મર્યાદા નથી.
પરિણીત મહિલા માટે ૫૦૦ ગ્રામ, અપરિણીત મહિલા માટે ૨૫૦ ગ્રામ અને પુરુષ માટે ૧૦૦ ગ્રામની મર્યાદા માત્ર દરોડા દરમિયાન અધિકારીઓ દ્વારા દાગીના જપ્ત ન કરવા માટેની માર્ગદર્શિકા છે, તે સોનું રાખવાની કાયદાકીય મર્યાદા નથી. કરદાતાઓ માટે આ તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે. ભવિષ્યમાં કોઈ પણ પ્રકારની કાયદાકીય ગૂંચવણથી બચવા માટે સોનાની ખરીદીના બિલ, વારસાઈ દસ્તાવેજો અને ભેટ મળ્યા અંગેના પુરાવાઓ સાચવી રાખવા હંમેશા હિતાવહ છે.
રોકડ રકમ મામલે પણ ટ્રિબ્યુનલે આપી મોટી રાહત
ચિંતાકુંટાને માત્ર સોનાના દાગીના મામલે જ નહીં, પરંતુ રોકડ રકમ અંગે પણ ટ્રિબ્યુનલ તરફથી મોટી રાહત મળી હતી. દરોડા દરમિયાન ઘરમાંથી ₹૩.૮૮ લાખની રોકડ મળી આવી હતી, જેને પણ આવકવેરા વિભાગે બિનહિસાબી આવક ગણી લીધી હતી. પરંતુ કરદાતાએ પુરાવા સાથે સાબિત કર્યું કે ૩૧ માર્ચ ૨૦૧૧ના રોજ તેમની બેલેન્સ શીટમાં (હિસાબી ચોપડામાં) ₹૪,૮૬,૫૦૪ની રોકડ સિલક (Cash in hand) બોલતી હતી, જે જપ્ત કરાયેલી રકમ કરતાં ઘણી વધારે હતી. ટ્રિબ્યુનલે આ દલીલ સ્વીકારીને ₹૩.૮૮ લાખનો ઉમેરો પણ રદ કરી દીધો હતો.
