ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવમાં નાગરિકોને રાહત આપવાની વ્યૂહરચના: ઓઇલ કંપનીઓ અને સામાન્ય ગ્રાહક પરની અસર
વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય તણાવ અને ઊર્જા પુરવઠામાં અવરોધો વચ્ચે દુનિયાના અનેક દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં ૫૦ થી ૬૦ ટકા સુધીનો મોટો ઉછાળો નોંધાયો છે. પરંતુ આ વૈશ્વિક ભાવવધારાની તુલનામાં ભારતમાં ઇંધણના દરો મોટાભાગે સ્થિર રહ્યા છે અને સામાન્ય નાગરિકો પર તેનો સંપૂર્ણ આર્થિક બોજ પડ્યો નથી. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે શરૂ થયેલા તણાવ બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના પુરવઠા પર અસર પડી અને ભારત સહિત ઘણા દેશોમાં દબાણ ઊભું થયું, છતાં ભારતે પોતાની કર નીતિ અને સપ્લાય વ્યવસ્થા દ્વારા સ્થિતિને સંભાળી લીધી છે.
કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ આ સ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કેન્દ્ર સરકારની કર ઘટાડાની નીતિને કારણે ભારતના નાગરિકોને વિદેશી બજારોમાં વધેલા મોંઘા તેલનો પૂરો બોજ સહન કરવો પડ્યો નથી.
ડીલરો સાથેની બેઠકમાં મંત્રીએ સમજાવી એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડાની વિગત
પેટ્રોલ-ડીઝલ ડીલરો સાથે યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર લાગતી એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં કુલ ત્રણ વખત ઘટાડો કર્યો છે. આ ઘટાડા નવેમ્બર ૨૦૨૧, મે ૨૦૨૨ અને ૧૦ માર્ચ ૨૦૨૬ ના રોજ કરવામાં આવ્યા હતા. ખાસ કરીને ૧૦ માર્ચ ૨૦૨૬ ના રોજ પેટ્રોલ અને ડીઝલ બંને પર એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર ₹૧૦ નો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો, જેનાથી ગ્રાહકોને મોટી રાહત મળી અને ભાવ સ્થિર રાખવામાં મદદ મળી.

ક્રૂડ ઓઇલ $૧૨૦ નજીક પહોંચતા બે વિકલ્પોમાંથી કર ઘટાડાનો માર્ગ
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે, તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવ વધે ત્યારે સ્થાનિક કિંમતો પર પણ દબાણ આવે છે. ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મારફતે થતા તેલ પુરવઠામાં વિક્ષેપને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમત આશરે $૬૭-૬૮ પ્રતિ બેરલથી વધીને લગભગ $૧૨૦ સુધી પહોંચી ગઈ હતી.
આવી કટોકટીની સ્થિતિમાં સરકાર સમક્ષ બે મુખ્ય વિકલ્પો હતા: એક વિકલ્પ એ હતો કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવ વધારીને ઊંચા ખર્ચનો બોજ સીધો સામાન્ય માણસ પર નાખવો, જ્યારે બીજો વિકલ્પ ટેક્સ ઘટાડીને બોજ હળવો કરવો હતો. સરકારે બીજો માર્ગ પસંદ કરીને એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડી અને તેલ કંપનીઓ પરના ખર્ચના દબાણનો થોડો ભાગ શોષી લીધો, જેના પરિણામે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો અટકાવી શકાયો.

૧,૦૭,૦૦૦ પેટ્રોલ પંપ પર સપ્લાય જાળવી રાખવા ૨૭ થી ૪૧ દેશો સુધી આયાત વિસ્તાર
પેટ્રોલિયમ મંત્રીએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય પુરવઠામાં વિક્ષેપ હોવા છતાં દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલની કોઈ અછત ઊભી થઈ નથી. ભારતના લગભગ ૧,૦૭,૦૦૦ પેટ્રોલ પંપમાંથી એક પણ પંપ પર ઇંધણ ખતમ થયું નથી.
તેલનો પુરવઠો અવિરત જાળવી રાખવા માટે સરકારે ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી માટેના સ્રોતો અને દેશોનો વ્યાપ વધાર્યો છે. અગાઉ ભારત ૨૭ દેશોમાંથી ક્રૂડ તેલ ખરીદતું હતું, પરંતુ પુરવઠાની સુરક્ષા અને વૈકલ્પિક સ્રોતો સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ સંખ્યા વધારીને ૪૧ દેશો સુધી પહોંચાડવામાં આવી છે. ઊર્જા નિષ્ણાતો માને છે કે સ્રોતોના વૈવિધ્યકરણ અને કર નીતિના સંકલને વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે ભારતના ઇંધણ બજારને સ્થિરતા આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.
