રાહુલ ગાંધીનો મોટો નિર્ણય: CEC જ્ઞાનેશ કુમાર સામે સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચશે INDIA ગઠબંધન, મતદાર યાદીમાં ગેરરીતિના આરોપોથી રાજકારણ ગરમાયું
દેશમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીઓની વિશ્વસનીયતાને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળના INDIA ગઠબંધને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે પોતાનો વિરોધ વધુ તીવ્ર બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. વિપક્ષી પક્ષો હવે આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરવાની તૈયારીમાં છે. આ સમગ્ર વિવાદનું કેન્દ્ર મતદાર યાદીઓની ખાસ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા એટલે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અને તેમાં કથિત ગેરરીતિઓના આરોપો છે.
વિપક્ષનો આક્ષેપ છે કે મતદાર યાદીઓમાં નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં ગંભીર અનિયમિતતાઓ થઈ છે અને તેના કારણે અનેક પાત્ર મતદારોના મતાધિકાર પર અસર પડી શકે છે. રાહુલ ગાંધી અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે પક્ષપાતના આરોપોને નકારી કાઢતાં જણાવ્યું છે કે મતદાર યાદીઓની સુધારણા નિર્ધારિત નિયમો અને પ્રક્રિયા મુજબ કરવામાં આવે છે.
આ વિવાદ હવે માત્ર રાજકીય નિવેદનો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ સમક્ષ રજૂઆત કર્યા બાદ વિપક્ષે ન્યાયતંત્રનો સંપર્ક કરવાનો નિર્ણય લીધો છે, જેના કારણે આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દો વધુ ચર્ચામાં રહેવાની શક્યતા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ તરફ કૂચ કરવાની જાહેરાત
રાહુલ ગાંધીએ જાહેરાત કરી હતી કે INDIA ગઠબંધનના નેતાઓ 12 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટ તરફ કૂચ કરીને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામેની પોતાની ફરિયાદો રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરશે. ગઠબંધનનો હેતુ ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેની ચિંતાઓ અને મતદાર યાદીઓમાં કથિત ગેરરીતિઓનો મુદ્દો દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ મૂકવાનો છે.
વિપક્ષે અગાઉ પણ દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરીને ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. આ વિરોધ દરમિયાન વિવિધ પક્ષોના નેતાઓએ મતદારોના અધિકારોની સુરક્ષા, ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને ચૂંટણી પંચની જવાબદારી નક્કી કરવાની માગ કરી હતી.
જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે વિપક્ષી નેતાઓને રૂબરૂ મળવાની વિનંતી સ્વીકારી નહોતી. અહેવાલો અનુસાર, તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ મુદ્દો ન્યાયિક પ્રક્રિયા હેઠળ ઉઠાવવો જોઈએ અને સંબંધિત પક્ષોએ યોગ્ય કાનૂની માર્ગ અપનાવવો જોઈએ.
આથી વિપક્ષ માટે હવે માત્ર રાજકીય વિરોધ કરવાને બદલે કાયદાકીય રીતે પોતાની રજૂઆત કરવી મહત્ત્વપૂર્ણ બનશે. કોર્ટ સમક્ષ કયા દસ્તાવેજો રજૂ થાય છે અને તેના આધારે શું કાર્યવાહી થાય છે તે આ વિવાદની આગામી દિશા નક્કી કરી શકે છે.
મતદાર યાદીઓની સુધારણા પ્રક્રિયા શું છે?
આ વિવાદનું મુખ્ય કારણ સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR પ્રક્રિયા છે. ચૂંટણી પંચ સમયાંતરે મતદાર યાદીઓની ચકાસણી અને સુધારણા કરે છે, જેથી યાદીમાં યોગ્ય મતદારોનાં નામ રહે અને મૃત્યુ પામેલા, સ્થળાંતર કરી ગયેલા અથવા અન્ય કારણોસર અયોગ્ય બનેલા નામોની સ્થિતિ સુધારી શકાય.
આવી પ્રક્રિયાનો હેતુ મતદાર યાદીઓને વધુ સચોટ બનાવવાનો છે. જોકે, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ પાત્ર નાગરિકનું નામ ભૂલથી દૂર થઈ જાય તો તે વ્યક્તિ પોતાના મતાધિકારથી વંચિત રહી શકે છે. તેથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં યોગ્ય ચકાસણી, પારદર્શિતા અને અસરગ્રસ્ત નાગરિકોને પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક આપવી જરૂરી છે.
વિપક્ષી પક્ષોનો આક્ષેપ છે કે SIR પ્રક્રિયામાં મોટા પ્રમાણમાં નામો દૂર થવાને કારણે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. તેમના મતે, દરેક નામ દૂર કરવા પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ અને કોઈ પણ પાત્ર મતદારનું નામ ખોટી રીતે દૂર ન થાય તેની ખાતરી કરવી જોઈએ.
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીઓની ચકાસણીમાં મૃત્યુ પામેલા લોકો, અન્ય સ્થળે સ્થળાંતર કરનારા અને ચકાસણી દરમિયાન મળી ન આવેલા લોકોના નામોનો સમાવેશ થાય છે. પંચે એવું પણ જણાવ્યું છે કે જે મતદારોનાં નામ ભૂલથી દૂર થયાં હોય તેઓ લાગુ પડતી પ્રક્રિયા દ્વારા ફરી નોંધણી કરાવી શકે છે.
13 કરોડથી વધુ નામો દૂર થયાનો વિવાદ
મતદાર યાદીઓમાં નામ દૂર કરવાની સંખ્યા આ વિવાદનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો બની છે. અહેવાલો અનુસાર, દેશભરમાં ચાલી રહેલી ચકાસણી પ્રક્રિયા દરમિયાન આશરે 13 કરોડથી વધુ નામો મતદાર યાદીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં હોવાનો ઉલ્લેખ થયો છે.
ચૂંટણી પંચના આંકડાઓ અંગેના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે આ નામોમાં આશરે 2.8 કરોડ મૃત્યુ પામેલા લોકો, 6.3 કરોડ સ્થળાંતર કરી ગયેલા લોકો અને લગભગ 3 કરોડ એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની ચકાસણી થઈ શકી નહોતી. આ આંકડાઓના આધારે વિપક્ષે પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને ચોકસાઈ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
જોકે, મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયું હોવું અને કોઈ પાત્ર મતદારનું નામ ગેરકાયદેસર રીતે દૂર થયું હોવું એ બે અલગ બાબતો છે. દરેક કેસમાં નામ દૂર કરવાનું કારણ, સંબંધિત દસ્તાવેજો અને વ્યક્તિની પાત્રતાની તપાસ કર્યા વિના સમગ્ર પ્રક્રિયાને ગેરકાયદેસર ગણાવી શકાય નહીં.
એ જ રીતે, મોટા પ્રમાણમાં નામો દૂર થયાં હોય તો તેની સ્વતંત્ર અને વિશ્વસનીય તપાસની માગને પણ ગંભીરતાથી લેવી જરૂરી છે. મતદાર યાદીની ચોકસાઈ અને દરેક પાત્ર નાગરિકનો મતાધિકાર જળવાઈ રહે તે લોકશાહી માટે અત્યંત મહત્ત્વનું છે.
રાહુલ ગાંધી અને વિપક્ષના ચાર મુખ્ય મુદ્દા
INDIA ગઠબંધને અગાઉ રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને આવેદનપત્ર આપીને પોતાની માગણીઓ રજૂ કરી હતી. અહેવાલો અનુસાર, આ આવેદનપત્રમાં ચાર મુખ્ય માગણીઓ સામેલ હતી.
પ્રથમ માગણી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામા અને ચૂંટણી કમિશનરોને મળતી કાનૂની સુરક્ષા સંબંધિત જોગવાઈઓની સમીક્ષા કરવાની હતી.
બીજી માગણી SIR પ્રક્રિયા તાત્કાલિક અટકાવવાની અને વિપક્ષના દાવા મુજબ ખોટી રીતે દૂર કરાયેલા મતદારોનાં નામ ફરી દાખલ કરવાની હતી.
ત્રીજી માગણી ચૂંટણીમાં ફરી કાગળની મતપત્રિકાઓનો ઉપયોગ શરૂ કરવાની હતી. વિપક્ષના કેટલાક નેતાઓએ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ વધારવા માટે આ વિકલ્પની તરફેણ કરી છે.
ચોથી માગણી છેલ્લાં બે વર્ષ દરમિયાન યોજાયેલી કેટલીક વિધાનસભાની ચૂંટણીઓની સમીક્ષા કરવાની હતી, જેમાં વિપક્ષે કથિત મતચોરીના આરોપો લગાવ્યા છે.
આ માગણીઓ વિપક્ષનું રાજકીય વલણ દર્શાવે છે. જોકે, દરેક માગણી પર નિર્ણય લેવાની સત્તા સંબંધિત બંધારણીય અને કાનૂની પ્રક્રિયા મુજબ જ ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. માત્ર આરોપોના આધારે કોઈ ચૂંટણી રદ થાય અથવા કોઈ પદાધિકારીને દૂર કરવામાં આવે એવું આપમેળે થતું નથી.
રાષ્ટ્રપતિને મળ્યા બાદ હવે ન્યાયતંત્રનો માર્ગ
વિપક્ષી નેતાઓએ 9 ઑક્ટોબરે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને મળીને ચાર મુદ્દાઓ ધરાવતું આવેદનપત્ર રજૂ કર્યું હતું. આ પ્રતિનિધિમંડળમાં રાહુલ ગાંધી, કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે, પશ્ચિમ બંગાળનાં મુખ્ય રાજકીય નેતા મમતા બેનર્જી અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓ સામેલ હતા.
આ મુલાકાત દરમિયાન વિપક્ષે ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે પોતાની ચિંતાઓ રજૂ કરી હતી અને રાષ્ટ્રપતિના હસ્તક્ષેપની માગ કરી હતી. ત્યારબાદ રાહુલ ગાંધીએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કરવાની વાત કરી હતી.
આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે વિપક્ષ હવે આ મુદ્દાને સંસદ અને જાહેર પ્રદર્શનની બહાર લઈ જઈને બંધારણીય સંસ્થાઓ સમક્ષ રજૂ કરવા માગે છે.
પરંતુ ન્યાયતંત્ર સમક્ષ રજૂઆત કરવા માટે આરોપોની સાથે સંબંધિત પુરાવાઓ, કાનૂની આધાર અને ચોક્કસ રાહતની માગ રજૂ કરવી જરૂરી રહેશે. અદાલત તમામ પક્ષોની દલીલો અને ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોના આધારે જ આગળનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
ચૂંટણી પંચ સામેના આરોપો અને તેની પ્રતિક્રિયા
વિપક્ષી પક્ષોનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીઓમાં સુધારણા કરવાની પ્રક્રિયામાં વધુ પારદર્શિતા હોવી જોઈએ. તેઓ એવો પણ આક્ષેપ કરે છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની કામગીરી અને કેટલાક નિર્ણયો અંગે પૂરતા જવાબ મળ્યા નથી.
આ ઉપરાંત, ચૂંટણી પંચના અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ કેટલાક નિર્ણયો અંગે આંતરિક સ્તરે વાંધા ઉઠાવ્યા હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. આ મુદ્દો ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચાનું કારણ બન્યો છે.
આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની કામગીરી અંગે દાખલ થયેલી અરજી પર કેન્દ્ર સરકાર અને ચૂંટણી પંચ પાસેથી જવાબ માગ્યો હતો. જોકે, અદાલતે તે તબક્કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને તાત્કાલિક સસ્પેન્ડ કરવાનો વચગાળાનો આદેશ આપ્યો નહોતો.
ચૂંટણી પંચે પોતાની તરફથી સ્પષ્ટતા કરી છે કે તેની કામગીરી કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ મુજબ થાય છે અને નિર્ણય લેતી વખતે થતો આંતરિક મતભેદ પોતે કોઈ ગેરરીતિનો પુરાવો નથી.
આથી હાલના તબક્કે વિપક્ષના આરોપો અને ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતાને અલગ-અલગ સમજવી જરૂરી છે. કથિત ગેરરીતિઓ અંગે અંતિમ નિષ્કર્ષ માટે પુરાવા અને કાનૂની તપાસ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
ભાજપે શું વલણ અપનાવ્યું?
આ વિવાદમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ વિપક્ષના આરોપોનો વિરોધ કર્યો છે. ભાજપનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાઓ પર પુરાવા વિના આરોપો મૂકવાથી લોકશાહી સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા પર અસર થઈ શકે છે.
ભાજપે વિપક્ષ પર રાજકીય લાભ માટે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે શંકા ઊભી કરવાનો આરોપ પણ મૂક્યો છે. બીજી તરફ, વિપક્ષનો આગ્રહ છે કે મતદાર યાદીઓમાં સંભવિત ગેરરીતિઓની તપાસ થવી જોઈએ અને ચૂંટણી પંચે પોતાના નિર્ણયો અંગે સ્પષ્ટતા આપવી જોઈએ.
આ બંને પક્ષોના વલણ વચ્ચેનો વિવાદ હવે કાનૂની અને રાજકીય બંને મોરચે આગળ વધવાની શક્યતા ધરાવે છે.
લોકશાહીમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઉઠાવવાનો અધિકાર મહત્ત્વનો છે, પરંતુ આવા સવાલોના જવાબ પણ પુરાવા અને પારદર્શક તપાસ દ્વારા મળવા જોઈએ. રાજકીય આક્ષેપો કરતાં વિશ્વસનીય દસ્તાવેજો અને સ્વતંત્ર તપાસ લોકશાહીમાં વિશ્વાસ મજબૂત કરવામાં વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
મતાધિકાર અને લોકશાહી સંસ્થાઓનું મહત્ત્વ
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 326 હેઠળ પુખ્ત મતાધિકારના સિદ્ધાંતને માન્યતા આપવામાં આવી છે. લોકશાહીમાં દરેક પાત્ર નાગરિકને મતદાનની તક મળે તે ચૂંટણી વ્યવસ્થાની મૂળભૂત જવાબદારી છે.
મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય તો પાત્ર નાગરિક માટે મતદાન કરવું શક્ય રહેતું નથી. તેથી નામ ઉમેરવા અને દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં ચોકસાઈ તથા યોગ્ય ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા હોવી અત્યંત જરૂરી છે.
બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ચૂંટણી પંચે કોઈ રાજકીય પક્ષના દબાણથી દૂર રહીને કાયદા મુજબ કામ કરવું જોઈએ અને તેની કામગીરી અંગે વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે જરૂરી પારદર્શિતા રાખવી જોઈએ.
જો કોઈ મતદારનું નામ ભૂલથી દૂર થયું હોય તો તેને સુધારવાની સરળ અને સમયસર વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. તેવી જ રીતે, જો કોઈ ગેરરીતિના આરોપો સામે આવે તો તેની તપાસ યોગ્ય પ્રક્રિયા દ્વારા થવી જોઈએ.
હવે સૌની નજર INDIA ગઠબંધન દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ કરવામાં આવનારી રજૂઆત અને આ મુદ્દે અદાલતના વલણ પર રહેશે. વિપક્ષ કયા દસ્તાવેજો રજૂ કરે છે, કઈ રાહત માગે છે અને અદાલત આ મુદ્દે શું કાર્યવાહી કરે છે તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
જો અદાલત સમક્ષ નવી અરજી દાખલ કરવામાં આવે, તો સંબંધિત પક્ષોને જવાબ આપવા કહેવામાં આવી શકે છે. અદાલત જરૂરિયાત મુજબ દસ્તાવેજો, પ્રક્રિયાઓ અને કાનૂની જોગવાઈઓની તપાસ કરી શકે છે.
જોકે, માત્ર અરજી દાખલ થવાથી વિપક્ષના તમામ આરોપો સાચા સાબિત થતા નથી. અંતિમ નિર્ણય અદાલત સમક્ષ રજૂ થયેલા પુરાવા અને લાગુ પડતા કાયદાના આધારે જ લેવાશે.
આ વિવાદનો અંત જે રીતે આવે, તેનાથી મતદાર યાદીઓની સુધારણા પ્રક્રિયા, ચૂંટણી પંચની જવાબદારી અને ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં જનવિશ્વાસ અંગેની ચર્ચા પર અસર પડી શકે છે.
