ભારત-ચીન સરહદ વિવાદ: 21 વર્ષમાં 25 બેઠકો છતાં ઉકેલ અધૂરો, હવે શું બદલાશે?
ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સરહદ વિવાદ દાયકાઓ જૂનો છે. બંને દેશો વચ્ચે અનેક વખત ઉચ્ચ સ્તરે ચર્ચાઓ થઈ છે, પરંતુ આજદિન સુધી સમગ્ર સરહદનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો નથી. ઓગસ્ટ 2026માં બંને દેશોના વિશેષ પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે યોજાયેલી 25મી બેઠક બાદ ફરી એકવાર આશા જાગી છે કે સરહદ પર શાંતિ જાળવવા અને વિવાદ ઉકેલવા માટે આગળનો માર્ગ તૈયાર થઈ શકે છે.
આ બેઠકમાં ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના વિદેશમંત્રી વાંગ યીએ ભાગ લીધો હતો. બંને દેશોએ સરહદ પર શાંતિ જાળવવા, લશ્કરી અધિકારીઓ વચ્ચે સંપર્ક વધારવા અને સરહદ નિર્ધારણ અંગેની વાટાઘાટોને આગળ ધપાવવા માટે આઠ મુદ્દાઓ પર સહમતી દર્શાવી હતી. જોકે, સરહદનો અંતિમ નકશો ક્યારે તૈયાર થશે અને વિવાદિત વિસ્તારો અંગે કઈ સમજૂતી થશે, તે હજી સ્પષ્ટ નથી.
ચીનના કબજામાં જમીન અને દાવાઓનો વિવાદ
ભારત-ચીન સરહદ વિવાદમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન જમીન પરના દાવાઓનો છે. ભારત સરકારના અગાઉના સંસદીય નિવેદન મુજબ, ચીન જમ્મુ-કાશ્મીરના આશરે 38,000 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર પર કબજો ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, 1963માં પાકિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે થયેલા સરહદ કરાર હેઠળ પાકિસ્તાનના કબજાવાળા કાશ્મીરનો આશરે 5,180 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ચીનને સોંપવામાં આવ્યો હતો. ભારતે આ વ્યવસ્થાને ગેરકાયદેસર ગણાવી છે.
બીજી તરફ, ચીન અરુણાચલ પ્રદેશના આશરે 90,000 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર પર પોતાનો દાવો કરે છે. ભારત આ દાવાને સ્વીકારતું નથી અને અરુણાચલ પ્રદેશને પોતાનો અભિન્ન ભાગ માને છે. આ પરસ્પર વિરોધી દાવાઓને કારણે સરહદ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા જટિલ બની છે.
2003થી શરૂ થઈ વિશેષ પ્રતિનિધિઓની મંત્રણાઓ
ભારત અને ચીને 2003માં સરહદ વિવાદના રાજકીય ઉકેલ માટે વિશેષ પ્રતિનિધિઓની વ્યવસ્થા સ્થાપી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ એવો માળખાગત ઉકેલ શોધવાનો હતો, જે બંને દેશોને સ્વીકાર્ય હોય.
આ પ્રક્રિયામાં 2005માં બંને દેશોએ સરહદ વિવાદ ઉકેલવા માટે રાજકીય માપદંડો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અંગે કરાર કર્યો હતો. તેમાં ન્યાયસંગત અને પરસ્પર સ્વીકાર્ય ઉકેલ શોધવાની વાત કરવામાં આવી હતી. તેમ છતાં, વાટાઘાટો આગળ વધવા છતાં સંપૂર્ણ સરહદ અંગે અંતિમ સમજૂતી થઈ શકી નથી.
ઓગસ્ટ 2026ની બેઠક આ લાંબી રાજદ્વારી પ્રક્રિયાનું મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, પરંતુ તેને વિવાદનો અંતિમ ઉકેલ ગણવો વહેલો છે.
25મી બેઠકમાં આઠ મુદ્દાઓ પર સહમતી
બંને દેશોએ સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવા માટે કેટલાક વ્યવહારુ પગલાં નક્કી કર્યા છે. તેમાં સરહદ નિર્ધારણ અંગેની ચર્ચા આગળ વધારવી, સરહદ વ્યવસ્થાપન માટે રચાયેલા જૂથોની કામગીરીને ગતિ આપવી અને જમીન પર કોઈ તણાવ ઊભો થાય તો તાત્કાલિક સંપર્ક સાધવો સામેલ છે.
ખાસ કરીને પૂર્વી અને મધ્ય ક્ષેત્રમાં લશ્કરી હોટલાઇનના બે વધારાના સંપર્ક માધ્યમ સ્થાપવા તથા વરિષ્ઠ સૈન્ય અધિકારીઓની બેઠકો માટે બે વધારાનાં સ્થળો નક્કી કરવા પર સહમતી થઈ છે. આ વ્યવસ્થાથી સરહદ પર કોઈ ઘટના બને ત્યારે બંને દેશોના અધિકારીઓ ઝડપથી વાતચીત કરી શકશે. પરિણામે ગેરસમજને કારણે તણાવ વધવાનો ખતરો ઓછો થઈ શકે છે.
બંને દેશોએ ત્રણ નિર્ધારિત સરહદી વેપાર કેન્દ્રો ફરી શરૂ થવાની પ્રગતિનું સ્વાગત કર્યું છે. કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા માટે ભારતીય યાત્રાળુઓના જૂથોની સંખ્યા વધારવા અને સરહદ પાર સહકાર મજબૂત કરવા અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.
2020ના ગલવાન સંઘર્ષની અસર
જૂન 2020માં ગલવાન ખીણમાં ભારતીય અને ચીની સૈનિકો વચ્ચે થયેલી હિંસક અથડામણે બંને દેશોના સંબંધોને ગંભીર અસર પહોંચાડી હતી. ત્યારબાદ સરહદ પર સૈન્ય તૈનાતી વધી અને પરસ્પર વિશ્વાસમાં ઘટાડો થયો. ભારતે ચીન સાથે જોડાયેલી કેટલીક આર્થિક અને ડિજિટલ સેવાઓ પર નિયંત્રણો પણ મૂક્યાં હતાં.
ઓક્ટોબર 2024માં પૂર્વી લદ્દાખમાં સૈનિકોની પીછેહઠ અને પેટ્રોલિંગ વ્યવસ્થાને લગતી સમજૂતી બાદ સંબંધો સુધારવાના પ્રયાસોને વેગ મળ્યો હતો. જોકે, સૈનિકો વચ્ચેનું અંતર વધવું અને સરહદ વિવાદનો કાયમી ઉકેલ આવવો એ બે અલગ બાબતો છે. સરહદ અંગેના મૂળભૂત મતભેદો હજી યથાવત્ છે.
આગળનો માર્ગ શું હોઈ શકે?
ભારત અને ચીન વચ્ચેનો સરહદ વિવાદ માત્ર લશ્કરી મુદ્દો નથી. તેની અસર વેપાર, રાજદ્વારી સંબંધો અને સમગ્ર એશિયાની સુરક્ષા પર પડે છે. બંને દેશો વચ્ચે આર્થિક સંબંધો મહત્વપૂર્ણ છે, તેથી સરહદ પર સ્થિરતા જાળવવી બંને માટે જરૂરી છે.
હાલની સહમતીથી સંવાદની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બની શકે છે અને તણાવની સ્થિતિમાં ઝડપી ઉકેલ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, કયા વિસ્તારોની સરહદ પહેલાં નક્કી થશે, જમીન પર કયા ફેરફારો થશે અને અંતિમ સમજૂતી ક્યારે થશે તે અંગે કોઈ નિશ્ચિત સમયમર્યાદા જાહેર કરવામાં આવી નથી.
બંને દેશોની વિશેષ પ્રતિનિધિઓની આગામી 26મી બેઠક 2027માં ભારતમાં યોજાવાની છે. આ બેઠકમાં કેટલી નક્કર પ્રગતિ થાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. 21 વર્ષમાં 25 બેઠકો બાદ હવે સૌથી મોટો પડકાર ચર્ચાને વાસ્તવિક પરિણામમાં ફેરવવાનો છે. સરહદ પર શાંતિ જાળવવી મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ કાયમી ઉકેલ માટે પરસ્પર વિશ્વાસ અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ પણ એટલી જ જરૂરી રહેશે.
