સ્વાસ્થ્ય સાથ ન આપે તો શું ઉપવાસ તોડી નાખવો જોઈએ? જાણો નિષ્ણાતોની સલાહ
હિન્દુ ધર્મમાં કરવા ચોથના તહેવારનું અને તેમાં કરવામાં આવતા નિર્જળા ઉપવાસનું પારિવારિક અને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ અનેરું મહત્વ છે. આ પવિત્ર દિવસે પરિણીત સ્ત્રીઓ પોતાના પતિના દીર્ધાયુષ્ય અને ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય માટે આખો દિવસ જળ અને અન્નનો ત્યાગ કરીને કઠિન ઉપવાસ રાખે છે. સામાન્ય રીતે આ વ્રત આસ્થા અને શ્રદ્ધાનો વિષય છે, પરંતુ જો કોઈ મહિલાને ડાયાબિટીસ (મેધુમેહ), હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાઇપરટેન્શન) કે થાઇરોઇડ જેવી કોઈ ગંભીર અને લાંબા ગાળાની બીમારી હોય, તો ઉપવાસ કરતા પહેલા પોતાના સ્વાસ્થ્યનું વિશેષ ધ્યાન રાખવું અત્યંત અનિવાર્ય બની જાય છે. લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા અને તરસ્યા રહેવાથી શરીરમાં અચાનક નબળાઈ આવી શકે છે, ડિહાઇડ્રેશન થઈ શકે છે અને બ્લડ સુગરના સ્તરમાં જોખમી વધઘટ થવાની પૂરી શક્યતા રહે છે.
સરગીમાં શું ખાવું અને દવાઓનું સંચાલન કેવી રીતે કરવું?
જો તમને કોઈ ક્રોનિક બીમારી છે અને તમે પૂરી શ્રદ્ધાથી કરવા ચોથનું વ્રત કરવા ઈચ્છો છો, તો સૌથી પહેલાં તમારે તમારા ફેમિલી ડૉક્ટર કે નિષ્ણાત સાથે ખુલ્લા મને ચર્ચા કરવી જોઈએ. ડૉક્ટરની સલાહ લીધા વિના તમારી નિયમિત દવાઓ કે ઇન્સ્યુલિનના ડોઝ ક્યારેય જાતે બંધ કરવા નહીં કે તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવો નહીં. સૂર્યોદય પહેલાં વહેલી સવારે ખાવામાં આવતી ‘સરગી’ માં એવા પૌષ્ટિક ખોરાકનો સમાવેશ કરવો જોઈએ જે શરીરને આખો દિવસ ઉર્જા પૂરી પાડે અને પેટ લાંબા સમય સુધી ભરેલું રાખે.
તમે તમારી સરગીમાં પૌષ્ટિક પનીર, તાજું દહીં, બદામ, અખરોટ અને મલ્ટીગ્રેઈન રોટલી જેવી વસ્તુઓ ખાઈ શકો છો. આખો દિવસ ગળામાં તરસ ન લાગે તે માટે વધુ પડતી ગળી મીઠાઈઓ અને તળેલા-મસાલેદાર પદાર્થોથી દૂર રહેવું હિતાવહ છે. ઉપવાસ શરૂ થાય તે પહેલાં પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પી લેવાથી ડિહાઇડ્રેશનના જોખમથી બચી શકાય છે.
ઉપવાસ દરમિયાન શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને સાવચેતીઓ
વ્રતના દિવસે સૂર્યના તડકામાં લાંબા સમય સુધી બહાર જવાનું ટાળવું જોઈએ. આ ઉપરાંત ઘરમાં પણ કોઈ ભારે શારીરિક શ્રમ કરવાનું કે ભારે કસરત કરવાનું ટાળવું જરૂરી છે. બને ત્યાં સુધી ઘરમાં આરામ કરવો અને શાંતિપૂર્ણ પ્રવૃત્તિઓમાં સમય પસાર કરવો.
જે મહિલાઓને ડાયાબિટીસની સમસ્યા છે તેમણે દિવસ દરમિયાન સમયાંતરે પોતાના ગ્લુકોમીટરથી બ્લડ સુગરની તપાસ કરતા રહેવું જોઈએ. જો અચાનક ચક્કર આવવા, શરીરમાં ધ્રુજારી અનુભવાવી, વધુ પડતો પરસેવો છૂટવો અથવા અત્યંત અશક્તિ જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો તેને સામાન્ય ગણીને ક્યારેય અવગણવી નહીં. જો શરીર સાથ ન આપે અને લક્ષણો ગંભીર બને તો કોઈપણ સંકોચ વગર તરત જ ઉપવાસ તોડી નાખવો અને સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપવી. હાઈ બીપી અને થાઇરોઇડના દર્દીઓએ પણ પોતાના દવાના ચોક્કસ સમયપત્રકનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું જોઈએ.
રાત્રે ચંદ્ર દર્શન પછી ઉપવાસ તોડતી વખતે રાખવાની કાળજી
રાત્રે ચંદ્ર દર્શન કર્યા પછી જ્યારે તમે ઉપવાસ તોડો છો, ત્યારે એકસાથે પેટ ભરીને ભારે ખોરાક ખાવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરવી. આખો દિવસ પેટ ખાલી રહેવાથી પાચનક્રિયા સંવેદનશીલ બની જાય છે, તેથી સૌથી પહેલાં ધીમે-ધીમે સામાન્ય પાણી પીને શરીરને હાઇડ્રેટ કરવું અને ત્યારબાદ એકદમ હળવો અને સુપાચ્ય ખોરાક લેવો.
રાત્રિના ભોજનમાં બાફેલી મગની દાળ, રોટલી, હળવા લીલા શાકભાજી, દહીં અથવા અન્ય પૌષ્ટિક આહારનો જ સમાવેશ કરવો. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ રાત્રે વધુ પડતી ગળી મીઠાઈઓ કે તેલયુક્ત પદાર્થો ખાવાથી દૂર રહેવું જોઈએ. હંમેશાં યાદ રાખવું કે લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા-તરસ્યા રહેવું એ રોગગ્રસ્ત શરીર માટે જોખમી બની શકે છે. જો ડૉક્ટર તમને ઉપવાસ કરવાની સ્પષ્ટ ના પાડે, તો તેમની તબીબી સલાહને જ સર્વોપરી માનવી. પરંપરાઓ અને ધાર્મિક વિધિઓનું પાલન કરવાની સાથે સાથે પોતાના અમૂલ્ય સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સ્વસ્થ શરીરથી જ સાચી ભક્તિ અને જીવનનો આનંદ માણી શકાય છે.
(અસ્વીકરણ: આ અહેવાલમાં આપવામાં આવેલી માહિતી સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય જાગૃતિ અને નિષ્ણાતોના સૂચનો પર આધારિત છે. કોઈપણ પ્રકારના ઉપવાસ કે આહારમાં મોટા ફેરફાર કરતા પહેલા તમારા અંગત તબીબની સલાહ ચોક્કસ લો.)
