દિવાળીની સદીઓ જૂની પરંપરા, જાણો રંગોળી અને સ્વસ્તિકનું રહસ્ય!
પ્રકાશ અને આનંદનો પવિત્ર તહેવાર દિવાળી આ વર્ષે 8 નવેમ્બર 2026 ના રોજ સમગ્ર દેશમાં ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવશે. આ ખાસ રાત્રે માત્ર દીવા જ નથી પ્રગટાવવામાં આવતા, પરંતુ ઘરના મુખ્ય દ્વાર પર રંગોળી સજાવવી અને સ્વસ્તિક બનાવવું એ આપણી સંસ્કૃતિનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ઘરના આંગણે રંગબેરંગી ફૂલો અને ભાત સજાવવાની આ સુંદર પરંપરા આખરે ક્યાંથી શરૂ થઈ હશે? ચાલો જાણીએ તેની પાછળનો ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ.
રંગોળીની શરૂઆત અને માતા લક્ષ્મીનું આગમન
‘રંગોળી’ શબ્દ સંસ્કૃતના ‘રંગાવલી’ એટલે કે રંગોની હરોળ (લાઇન) પરથી આવ્યો છે. સદીઓ જૂની માન્યતાઓ અનુસાર, ત્રેતાયુગમાં જ્યારે ભગવાન શ્રીરામ ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પૂરો કરીને અને રાવણનો વધ કરીને અયોધ્યા પાછા ફર્યા હતા, ત્યારે અયોધ્યાવાસીઓએ પોતાના રાજાના સ્વાગતમાં ઘીના દીવા પ્રગટાવ્યા હતા અને ઘરોના આંગણાને સુંદર ફૂલો તથા રંગોથી સજાવ્યા હતા. ત્યારથી જ આ પરંપરા ચાલી આવે છે.
શાસ્ત્રોમાં માનવામાં આવ્યું છે કે માતા લક્ષ્મીનો વાસ ત્યાં જ હોય છે જ્યાં સ્વચ્છતા અને સુંદરતા હોય. જ્યારે કોઈ પોતાના ઘરના મુખ્ય દ્વાર પર સુંદર રંગોળી બનાવે છે, ત્યારે તે સ્થાન અત્યંત પવિત્ર બની જાય છે. મા લક્ષ્મી આવી સજાવેલી ઉંબરાને જોઈને ખૂબ જ પ્રસન્ન થાય છે અને તે ઘરમાં પ્રવેશ કરે છે. આ પરંપરા માત્ર શણગાર નથી, પરંતુ ઘરમાંથી નકારાત્મક ઊર્જા અને વાસ્તુ દોષને દૂર કરવાનો એક પ્રાચીન અને અસરકારક ઉપાય પણ છે.
સ્વસ્તિકનો પવિત્ર અર્થ અને તેનો ઊંડો પ્રભાવ
રંગોળીની સાથે સાથે દરવાજા પર સિંદૂર કે રોલીથી સ્વસ્તિક બનાવવું પણ ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. ‘સ્વસ્તિક’ શબ્દ ‘સુ + અસ + ક’ થી મળીને બન્યો છે, જેનો સીધો અર્થ થાય છે—‘જેમાં સૌનું કલ્યાણ હોય અને બધું સુંદર-શુભ હોય’.
સનાતન સંસ્કૃતિમાં કોઈપણ નવા કામ, પૂજા-પાઠ કે તહેવારની શરૂઆત સ્વસ્તિક બનાવ્યા વગર અધૂરી માનવામાં આવે છે. એવી શ્રદ્ધા છે કે સ્વસ્તિકનું ચિહ્ન જોતાં જ મનને એક અનોખી શાંતિ અને સકારાત્મકતાનો અહેસાસ થાય છે. આ માત્ર એક આકૃતિ નથી, પરંતુ બ્રહ્માંડની ઊર્જાનું પ્રતીક છે.
ભગવાન ગણેશ અને માતા લક્ષ્મીનું સાક્ષાત સ્વરૂપ
હિંદુ ધર્મમાં સ્વસ્તિકને વિઘ્નહર્તા ભગવાન શ્રી ગણેશ અને ધનની દેવી માતા લક્ષ્મીનું સાક્ષાત પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જ્યારે મુખ્ય દ્વારની બંને બાજુ રોલી કે સિંદૂરથી સ્વસ્તિક બનાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે એક રક્ષા કવચ તરીકે કામ કરે છે.
આ પવિત્ર ચિહ્ન ઘરની અંદર ખરાબ નજર, નકારાત્મક શક્તિઓ અને અવરોધોને પ્રવેશતા રોકે છે. વેપારીઓથી લઈને ગૃહિણીઓ સુધી, દરેક વ્યક્તિ પોતાના ઘર કે દુકાનની બહાર આ ચિહ્ન બનાવીને ઈશ્વર પાસે સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના કરે છે.
સ્વજનો સાથે જોડાવાનું માધ્યમ
આજના દોડધામભર્યા જીવનમાં જ્યારે આપણે દિવાળી પર સાથે મળીને રંગોળી બનાવીએ છીએ કે દ્વાર પર સ્વસ્તિક દોરીએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર એક વિધિ નથી રહી જતી. તે પરિવારના તમામ સભ્યોને એકસાથે જોડે છે, પરસ્પર પ્રેમ વધારે છે અને આપણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિને જીવંત રાખે છે. તો આ દિવાળી 2026 પર તમારા ઘરના દ્વારને રંગો અને આ પવિત્ર ચિહ્નોથી ચોક્કસ સજાવો, જેથી તમારા ઘરમાં પણ ખુશીઓનો દીપક હંમેશાં પ્રગટતો રહે.
