ઇન્ડિયન ઓઇલનો માસ્ટર પ્લાન! હવે પોતાના જહાજોથી ભારત લાવશે ક્રૂડ ઓઇલ અને LPG
વૈશ્વિક સ્તરે બદલાતા ભૂ-રાજકીય સમીકરણો અને દરિયાઈ માર્ગો પર વધતા તણાવ વચ્ચે ભારતની અગ્રણી જાહેર ક્ષેત્રની ઓઇલ કંપની ‘ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન’ (IOC) એ પોતાની એનર્જી સપ્લાય ચેઇન પર મજબૂત પકડ જમાવવા માટે એક મોટો અને દૂરગામી નિર્ણય લીધો છે. કંપની હવે ક્રૂડ ઓઇલ અને લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ના પરિવહન માટે પોતાના સ્વતંત્ર જહાજો (Ships) ખરીદવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે. આ સાથે જ કંપની ભારત સરકારની ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પહેલ અંતર્ગત દેશમાં જ શિપબિલ્ડિંગ (જહાજ નિર્માણ) ને પ્રોત્સાહન આપવાની શક્યતાઓ પર પણ ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે.
વૈશ્વિક બજારોમાં હોર્મુઝ સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) અને પશ્ચિમ એશિયાના દરિયાઈ માર્ગો પર શિપિંગ અવરજવરમાં ઊભી થતી અડચણો તેમજ માલવાહક ભાડાં (ફ્રેટ રેટ્સ) ના વધતા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને આઇઓસીનું આ પગલું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. કંપનીના નાણાકીય નિષ્ણાતો અને ફાઇનાન્સ ડિરેક્ટરે બીજા ત્રિમાસિક ગાળાના અર્નિંગ્સ કોલ દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કંપનીના બોર્ડે અગાઉથી જ કેટલાક જહાજો ખરીદવાની મંજૂરી આપી દીધી છે અને આ માટેના ટેન્ડરો પણ અગાઉ જારી કરી દેવામાં આવ્યા છે. ભારત જેવા વિશાળ દેશ માટે હવે સમય આવી ગયો છે કે ઓઇલ સેક્ટરની કંપનીઓ શિપિંગ મોરચે પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડીને વધુ આત્મનિર્ભર બને.
જહાજો ખરીદવા પાછળનું મુખ્ય કારણ અને શિપિંગ વ્યૂહરચના
અત્યાર સુધી ઇન્ડિયન ઓઇલ મુખ્યત્વે ‘ટાઇમ-ચાર્ટર’ (ચોક્કસ સમયગાળા માટે ભાડે લેવાતા જહાજો) અને ‘વોયેજ-ચાર્ટર’ (ચોક્કસ મુસાફરી માટેના જહાજો) ની વ્યવસ્થા પર નિર્ભર રહી છે. વર્તમાન કટોકટીના સમયમાં કંપની પાસે ટાઇમ-ચાર્ટર પર ક્રૂડ ઓઇલના ૩ જહાજો અને ૯ એલપીજી જહાજો ઉપલબ્ધ છે, જેણે કંપનીને ખર્ચ નિયંત્રણમાં રાખવામાં ઘણી મદદ કરી છે.
પરંતુ વૈશ્વિક તણાવને કારણે સ્પોટ માર્કેટમાં શિપિંગ ભાડાં આસમાને પહોંચી ગયા છે. કંપનીના આંકડા મુજબ, ટાઇમ-ચાર્ટર વાળા ક્રૂડ જહાજોનો ખર્ચ પ્રતિ બેરલ આશરે ૨ થી ૨.૫૦ યુએસ ડોલર આવે છે, જ્યારે સ્પોટ માર્કેટમાં આ જ દર વધીને ૮ થી ૧૦ યુએસ ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી જાય છે. તેવી જ રીતે, એલપીજીનું ફ્રેટ રેટ જે સામાન્ય રીતે પ્રતિ ટન આશરે ૪૦ યુએસ ડોલર હતું, તે સ્પોટ માર્કેટમાં વધીને ૧૬૦ થી ૧૮૦ યુએસ ડોલર પ્રતિ ટન થઈ ગયું છે. આ વધતા ખર્ચ અને ‘વોર-રિસ્ક ઇન્શ્યોરન્સ’ (યુદ્ધના જોખમનો વીમો) ના બોજથી બચવા માટે પોતાના જહાજો ખરીદવા અનિવાર્ય બન્યા છે.
ક્રૂડ ઓઇલની આયાત અને સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા
કંપની પોતાની ઓઇલ સપ્લાયની સુરક્ષા માટે વિવિધ દેશોમાંથી ક્રૂડ ખરીદી રહી છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ છ મહિનામાં આઇઓસીએ પોતાની કુલ જરૂરિયાતનો ૫૫ ટકા હિસ્સો રશિયા પાસેથી આયાત કર્યો હતો, જ્યારે મિડલ ઇસ્ટમાંથી ૨૪ ટકા સપ્લાય મેળવ્યો હતો. આ ઉપરાંત આફ્રિકાથી ૧૦ ટકા, બ્રાઝિલથી ૭ ટકા, અમેરિકાથી ૨ થી ૫ ટકા અને વેનેઝુએલાથી ૩ થી ૪ ટકા ક્રૂડ પ્રોસેસ કરવામાં આવ્યું છે. વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે પણ કંપની બેન્ચમાર્ક કિંમતો પર સારા એવા ડિસ્કાઉન્ટ મેળવવામાં સફળ રહી છે.
કટોકટીની સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે આઇઓસીએ પોતાની રિફાઇનરી કામગીરીને શ્રેષ્ઠ સ્તરે જાળવી રાખી છે અને દેશમાં ક્રૂડ ઓઇલનો સ્ટોક વધારીને સામાન્ય ૩૩-૩૫ દિવસની તુલનામાં આશરે ૩૯ દિવસની જરૂરિયાત બરાબર કરી લીધો છે. આ સાથે કંપની પાસે ૨૦ દિવસનો એલપીજી અને ૨૩ થી ૨૫ દિવસનો પેટ્રોલ-ડીઝલનો પર્યાપ્ત સ્ટોક પણ ઉપલબ્ધ છે.
શાનદાર નાણાકીય પરિણામો અને ચોખ્ખો નફો
આ તમામ પડકારો અને વ્યુહાત્મક ફેરફારો વચ્ચે સપ્ટેમ્બર ક્વાર્ટરમાં ઇન્ડિયન ઓઇલે શાનદાર પ્રદર્શન કરતા ₹૨૧,૬૩૦ કરોડનો જંગી ચોખ્ખો નફો (નેટ પ્રોફિટ) નોંધાવ્યો છે. અગાઉના ક્વાર્ટરમાં કંપનીને ₹૨,૬૬૧ કરોડનું નુકસાન થયું હતું. આ ક્વાર્ટર દરમિયાન કંપનીનો ‘ગ્રોસ રિફાઇનિંગ માર્જિન’ પ્રતિ બેરલ ૧૮.૫૨ યુએસ ડોલર રહ્યો હતો, જેમાં ઇન્વેન્ટરી ગેઇન તરીકે કંપનીને ₹૬,૯૪૮ કરોડનો મોટો લાભ થયો હતો.
કંપનીના મેનેજમેન્ટે ચેતવણી આપી છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભૂ-રાજકીય ઘટનાઓ આગામી સમયમાં પણ બજાર માટે અનિશ્ચિતતા ઊભી કરી શકે છે, પરંતુ જહાજોની સૂચિત ખરીદી અને સ્થાનિક શિપબિલ્ડિંગ જેવી દીર્ઘદ્રષ્ટિપૂર્ણ પહેલો ભારતીય લોજિસ્ટિક્સને વધુ મજબૂત અને સુરક્ષિત બનાવવામાં સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
