જીઓ અને કેમ્પા બાદ અંબાણીનો નવો માસ્ટરસ્ટ્રોક: રિલાયન્સની ₹૫ ના બિસ્કિટ સાથે દેશના FMCG ક્ષેત્રમાં મોટો ધમાકો
ભારતના ફાસ્ટ-મુવિંગ કન્ઝ્યુમર ગૂડ્ઝ (FMCG) બજારમાં એક અત્યંત રસપ્રદ અને તીવ્ર વ્યાપારી જંગની શરૂઆત થઈ ગઈ છે. ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં ‘જીઓ’ (Jio) દ્વારા ક્રાંતિ લાવ્યા બાદ અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સ માર્કેટમાં ‘કેમ્પા કોલા’ (Campa Cola) મારફતે પ્રસ્થાપિત વિદેશી બ્રાન્ડ્સને હચમચાવી દીધા બાદ, હવે મુકેશ અંબાણીની રિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ ભારતીય ઘરોની સવારની ચાના સાથી એવા બિસ્કિટના વ્યવસાયમાં પોતાનું સબળ વર્ચસ્વ જમાવવા સજ્જ થઈ છે.
રિલાયન્સ ગ્રૂપની એફએમસીજી શાખા ‘રિલાયન્સ કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સ લિમિટેડ’ (RCPL) એ પોતાની લોકપ્રિય ‘ઇન્ડિપેન્ડન્સ’ (Independence) બ્રાન્ડ હેઠળ બિસ્કિટની એક આખી નવી શ્રેણી ભારતીય બજારમાં ઉતારી છે. કંપનીએ એકસાથે ૯ અલગ-અલગ ફ્લેવર/પ્રકાર (variants) અને ૨૮ વિભિન્ન પેક સાઈઝ (SKU) લોન્ચ કર્યા છે, જેની પ્રારંભિક કિંમત માત્ર ₹૫ રાખવામાં આવી છે.
ભારતનું ₹૫૫,૧૦૦ કરોડનું વિશાળ બિસ્કિટ માર્કેટ
ભારતમાં બિસ્કિટ એ માત્ર કોઈ નાસ્તો નથી, પરંતુ દરેક ઘરના દૈનિક વપરાશનો એક અવિભાજ્ય હિસ્સો છે. સવાર-સાંજની ચા હોય કે બાળકોના સ્કૂલ લંચબોક્સ, તમામ આર્થિક વર્ગોમાં બિસ્કિટની સતત અને બારેમાસ માંગ જળવાઈ રહે છે.
નાણાકીય વિશ્લેષણ કરતી સંસ્થા મોતીલાલ ઓસ્વાલ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસના ટેક્નોપેક રિસર્ચ પર આધારિત રિપોર્ટ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪ માં ભારતનું બિસ્કિટ માર્કેટ આશરે ₹૫૫,૧૦૦ કરોડનું નોંધાયું હતું. સંશોધકોનો અંદાજ છે કે વર્ષ ૨૦૨૯ સુધીમાં આ બજાર આશરે ૧૦.૪ ટકાના વાર્ષિક ચક્રવૃદ્ધિ દર (CAGR) સાથે વધીને ₹૯૦,૩૦૦ કરોડની વિશાળ સપાટી વટાવી જશે. આ ક્ષેત્રની સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે સમગ્ર બજારમાં ૯૦ ટકાથી વધુ હિસ્સો પહેલેથી જ મોટા બ્રાન્ડેડ ખેલાડીઓ પાસે છે. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે રિલાયન્સે માત્ર નવું માર્કેટ ઊભું નથી કરવાનું, પરંતુ પ્રસ્થાપિત બ્રાન્ડ્સના ગ્રાહકોને પોતાની તરફ આકર્ષવા પડશે.
દિગ્ગજ બ્રાન્ડ્સ અને બજારનો પ્રવર્તમાન હિસ્સો
ભારતીય બિસ્કિટ બજાર પર દાયકાઓથી અમુક ચોક્કસ કોર્પોરેટ જૂથોનું એકચક્રી શાસન રહ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ ના અંદાજો મુજબ, બજારમાં મુખ્ય કંપનીઓનો દબદબો નીચે મુજબ જોવા મળે છે:
બ્રિટાનિયા (Britannia): આશરે ૩૨ ટકા બજાર હિસ્સા સાથે આ ક્ષેત્રમાં મોખરે છે. ગુડ ડે, મેરી ગોલ્ડ, મિલ્ક બિકીસ, ટાઇગર અને ન્યુટ્રીચોઇસ જેવી બ્રાન્ડ્સ દ્વારા તે ગ્લુકોઝ બિસ્કિટથી લઈને પ્રીમિયમ કૂકીઝ સુધીના તમામ ગ્રાહકોને કવર કરે છે.
પારલે (Parle): આશરે ૨૯ ટકા બજાર હિસ્સા સાથે બીજા ક્રમે છે. પારલે-જી (Parle-G) કંપનીની સૌથી મજબૂત સંપત્તિ છે, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોથી લઈને મેટ્રો શહેરો સુધી ઘર-ઘરમાં જાણીતી છે.
આઈટીસી (ITC): આશરે ૧૧ ટકા હિસ્સા સાથે ત્રીજા ક્રમે છે, જે પોતાની ‘સનફીસ્ટ’ (Sunfeast) બ્રાન્ડ હેઠળ ડાર્ક ફેન્ટસી અને મોમ્સ મેજિક જેવા પ્રોડક્ટ્સ વેચે છે.
આ સિવાય પ્રિયાગોલ્ડ, અનમોલ, ડ્યુક્સ અને અન્ય પ્રાદેશિક બ્રાન્ડ્સ પણ આ ક્ષેત્રમાં સક્રિય છે.
રિલાયન્સની રણનીતિ અને સ્થાનિક બજારમાં પડકારો
રિલાયન્સે હાલમાં પોતાના ‘ઇન્ડિપેન્ડન્સ’ બ્રાન્ડના બિસ્કિટ તમિલનાડુના બજારમાંથી લોન્ચ કર્યા છે, જ્યાં તે પોતાની પ્રોડક્શન ક્ષમતામાં વધારો કરી રહી છે. કંપનીની યોજના ટૂંક સમયમાં જ સમગ્ર દેશમાં આ ઉત્પાદનોનો વ્યાપ વધારવાની છે. રિલાયન્સની વ્યૂહરચના સ્પષ્ટ છે – શરૂઆતમાં ₹૫ અને ₹૧૦ ના સસ્તા અને નાના પેકેટ દ્વારા ગ્રાહકોને ટ્રાયલ માટે આકર્ષવા અને ત્યારબાદ મોટા પેક દ્વારા ઘરોમાં કાયમી જગ્યા બનાવવી.
જોકે, સોફ્ટ ડ્રિંક્સ કે ટેલિકોમ માર્કેટની સરખામણીએ બિસ્કિટ ઉદ્યોગમાં સ્પર્ધાના નિયમો અલગ છે. કેમ્પા કોલા વખતે રિલાયન્સે કિંમતોમાં મોટો ઘટાડો કરીને બજાર કબજે કર્યું હતું, પરંતુ બિસ્કિટ ક્ષેત્રે પારલે અને બ્રિટાનિયા જેવી કંપનીઓ પહેલેથી જ ₹૫ અને ₹૧૦ ના અત્યંત કિફાયતી પેકેટ વેચી રહી છે.
તાજેતરમાં બ્રિટાનિયાના સીઈઓ અને એમડી રજનીત કોહલીએ કંપનીની અર્નિંગ્સ કોલ દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બિસ્કિટ ક્ષેત્રે ₹૫ નો પ્રાઇસ પોઇન્ટ પહેલેથી જ સ્થાપિત છે, તેથી માત્ર ભાવ ઘટાડીને ગ્રાહકો બદલવા એટલા સરળ નથી. આ સંજોગોમાં, રિલાયન્સે તેના વિશાળ રિટેલ નેટવર્ક અને ‘જીઓ માર્ટ’ ની તાકાતની સાથે ગ્રાહકોને વધુ સારું મૂલ્ય (value) પૂરું પાડવું પડશે.
