શેખ હસીનાની બાંગ્લાદેશ વાપસીની તૈયારીઓ તેજ, નવો પાસપોર્ટ મેળવવા ભારતથી કરી અરજી; ભારત સામે પ્રત્યાર્પણનું દબાણ
બાંગ્લાદેશના પૂર્વ વડાંપ્રધાન શેખ હસીનાની સ્વદેશ વાપસીનો મુદ્દો ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. ઓગસ્ટ 2024માં સત્તા ગુમાવ્યા બાદ ભારત આવેલા શેખ હસીના હવે ડિસેમ્બર 2026માં બાંગ્લાદેશ પરત ફરવાની તૈયારી કરી રહ્યાં છે. આ દિશામાં તેમણે નવી દિલ્હીમાં આવેલા બાંગ્લાદેશના દૂતાવાસ પાસે નવો પાસપોર્ટ અને રાષ્ટ્રીય ઓળખપત્ર (NID) આપવાની માગ કરી છે. જોકે, બીજી તરફ બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સરકાર તેમને ભારત પાસેથી પ્રત્યાર્પણ દ્વારા પરત લાવવા માગે છે. આ ઘટનાક્રમથી ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં ફરી ગરમાવો આવવાની શક્યતા છે.
શેખ હસીનાએ કેમ માગ્યો નવો પાસપોર્ટ?
રોઇટર્સના અહેવાલ અનુસાર, શેખ હસીનાના લંડન સ્થિત વકીલોની ટીમે નવી દિલ્હીમાં બાંગ્લાદેશના દૂતાવાસને પત્ર લખીને નવો પાસપોર્ટ અને રાષ્ટ્રીય ઓળખપત્ર જારી કરવાની વિનંતી કરી છે.
વકીલોએ પત્રમાં જણાવ્યું છે કે બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકાર અને સંબંધિત સત્તાવાળાઓ દ્વારા હસીનાનો અગાઉનો પાસપોર્ટ તથા ઓળખપત્ર રદ કરવામાં આવ્યાં હોવાના અહેવાલ છે. તેથી તેમની બાંગ્લાદેશી નાગરિકતાના આધારે નવાં દસ્તાવેજો આપવામાં આવે.
વકીલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંધિઓ હેઠળની જવાબદારીઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે અને દસ્તાવેજોની પ્રક્રિયા ઝડપથી પૂર્ણ કરવાની માગ કરી છે.
આ અરજીને શેખ હસીનાની સ્વદેશ વાપસીની દિશામાં અત્યાર સુધીનું સૌથી મહત્ત્વનું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
બાંગ્લાદેશ સરકાર કેમ કરી રહી છે પ્રત્યાર્પણની માગ?
બીજી તરફ બાંગ્લાદેશની વર્તમાન સરકારનું વલણ અલગ છે. સરકારનું કહેવું છે કે શેખ હસીનાને નવો પાસપોર્ટ આપવાની જરૂર નથી. ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે પ્રત્યાર્પણ સંધિ અસ્તિત્વમાં છે અને તેના આધારે તેમને ભારતે બાંગ્લાદેશને સોંપવા જોઈએ.
બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્યમંત્રી હુમાયુન કબીરે તાજેતરમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સરકાર હસીનાને પ્રત્યાર્પણની પ્રક્રિયા હેઠળ પરત લાવવા માગે છે. તેમના મતે, કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ કોઈ વ્યક્તિને સોંપવા માટે નવા પાસપોર્ટની જરૂર પડતી નથી.
આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ઢાકા આ મામલે ભારત પર રાજદ્વારી દબાણ વધારવા માગે છે.
હસીના સામે ફાંસીની સજા, છતાં વતન પરત ફરવાનો નિર્ણય
શેખ હસીના માટે બાંગ્લાદેશ પરત ફરવાનો માર્ગ સરળ નથી. વર્ષ 2024માં વિદ્યાર્થી આંદોલન દરમિયાન થયેલી હિંસક કાર્યવાહી મામલે બાંગ્લાદેશની ઇન્ટરનેશનલ ક્રાઇમ્સ ટ્રિબ્યુનલે નવેમ્બર 2025માં તેમને ગેરહાજરીમાં મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી હતી.
આંદોલન દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં લોકોનાં મોત થયાં હતાં. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનવાધિકાર કાર્યાલયના અંદાજ પ્રમાણે, આ સમયગાળા દરમિયાન આશરે 1,400 લોકોનાં મોત થયાં હતાં.
જોકે, હસીનાએ પોતાના પર લાગેલા આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે અને ટ્રિબ્યુનલની કાર્યવાહી તથા ચુકાદાની કાયદેસરતા સામે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
તેમણે અગાઉ એક મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ ડિસેમ્બરમાં બાંગ્લાદેશ પરત ફરીને કોર્ટ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કરવા તૈયાર છે. ધરપકડ, જેલવાસ કે મૃત્યુદંડનું જોખમ હોવા છતાં તેમણે સ્વદેશ પરત ફરવાનો નિર્ણય બદલ્યો નથી.
ભારત માટે પણ રાજદ્વારી પડકાર
શેખ હસીના ઓગસ્ટ 2024થી ભારતમાં છે. બાંગ્લાદેશની નવી સરકાર વારંવાર તેમના પ્રત્યાર્પણની માગ કરી રહી છે, પરંતુ ભારતે હજુ સુધી તેમને બાંગ્લાદેશને સોંપ્યાં નથી. ભારતનું કહેવું છે કે આ મામલો કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ વિચારણા હેઠળ છે.
હવે હસીનાએ પોતે નવા દસ્તાવેજો માટે અરજી કરતાં મામલો વધુ જટિલ બન્યો છે. જો તેમને પાસપોર્ટ મળે તો સ્વૈચ્છિક રીતે વતન પરત ફરવાનો માર્ગ સરળ બની શકે છે. બીજી તરફ, જો પ્રત્યાર્પણની પ્રક્રિયા આગળ વધે તો ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો પર તેની મોટી અસર પડી શકે છે.
આમ, શેખ હસીનાની વાપસી માત્ર એક પૂર્વ વડાંપ્રધાનના સ્વદેશ પરત ફરવાનો મામલો નથી, પરંતુ તેમાં બાંગ્લાદેશની આંતરિક રાજનીતિ, ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને ભારત-બાંગ્લાદેશના ભવિષ્યના સંબંધો પણ જોડાયેલા છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ડિસેમ્બરમાં હસીના ખરેખર બાંગ્લાદેશ પરત ફરે છે કે પછી આ મામલો વધુ લાંબી રાજદ્વારી અને કાનૂની લડાઈમાં ફેરવાય છે.
