ઈરાનમાં ગંભીર જળસંકટ: 1.5 કરોડની વસ્તી ધરાવતી રાજધાની ખાલી કરવાની રાષ્ટ્રપતિએ આપી ચેતવણી.
એક દેશ હાલમાં કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ હોય તેવા જળસંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. સ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ છે કે રાષ્ટ્રપતિએ પોતે ચેતવણી આપી છે કે જો ટૂંક સમયમાં વરસાદ નહીં થાય, તો રાજધાનીમાંથી લોકોને સ્થળાંતર (ખાલી) પણ કરવું પડી શકે છે. આ રાજધાનીની વસ્તી આશરે 1.5 કરોડ છે.
સૂકાઈ ગયેલા ડેમ, પાણી માટે તરસતી રાજધાની અને આકાશ તરફ મીટ માંડીને બેઠેલા લોકો — આ દ્રશ્યો છે ઈરાનના. પાણીની અછત આ હદ સુધી પહોંચી ગઈ છે કે રાષ્ટ્રપતિએ સામે આવીને આ ચેતવણી આપવી પડી છે.
તેહરાન: સૌથી ગંભીર સ્થિતિ
અહેવાલ મુજબ, દેશની રાજધાની તેહરાન, જેની વસ્તી લગભગ 1.5 કરોડ છે, તે સૌથી ભીષણ સંકટનો સામનો કરી રહી છે.
- શહેરના મુખ્ય જળાશયો ફક્ત 11% જેટલા જ ભરાયેલા છે.
- શહેર નજીકનો એક મોટો ડેમ માત્ર 9% ક્ષમતા પર છે.
- અન્ય એક મહત્ત્વપૂર્ણ ડેમનું જળસ્તર ઘટીને માત્ર 8% પર આવી ગયું છે, જે પાણીના પુરવઠા માટે અત્યંત જોખમી સ્તર છે.
- ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીના નળ કલાકો સુધી સૂકા રહે છે. જોકે સરકારે સત્તાવાર રીતે રાશનિંગ જાહેર કર્યું નથી, પરંતુ લોકો પાણીના ઓછા દબાણ અને અનિયમિત પુરવઠાની સતત ફરિયાદ કરી રહ્યા છે.
આ સંકટ માત્ર તેહરાન પૂરતું સીમિત નથી. દેશના 20થી વધુ પ્રાંતો મહિનાઓથી પાણીના એક ટીપા માટે તલસી રહ્યા છે. ખેતરો સુકાઈ ગયા છે, તળાવો ગાયબ થઈ ગયા છે, અને ઘણા શહેરોમાં લોકો ડોલ લઈને કલાકો સુધી પાણીની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
છ વર્ષનો સતત દુષ્કાળ અને કારણો
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે દેશ છેલ્લા છ વર્ષથી સતત દુષ્કાળની ઝપેટમાં છે. આ દુષ્કાળ માત્ર લાંબો જ નથી પણ તેની તીવ્રતા પણ અભૂતપૂર્વ છે. ઓછા વરસાદ અને વધતા તાપમાને પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી છે. જળવાયુ પરિવર્તને (Climate Change) જાણે આગમાં ઘી હોમ્યું છે.
પાણીનું સંકટ આટલું મોટું કેમ થયું?
નિષ્ણાતોના મતે, આ સમસ્યા અચાનક પેદા નથી થઈ, પરંતુ તેના મૂળમાં દાયકાઓની ખોટી નીતિઓ જવાબદાર છે:
- નદીઓ પર અતિશય બંધ બાંધવા.
- ભૂગર્ભ જળનું આડેધડ શોષણ.
- જૂની અને લીક થતી પાઇપલાઇન.
- પાણીનો વધુ વપરાશ કરતા ઉદ્યોગોનો વિસ્તાર.
- પાણી પર આધારિત કૃષિ નીતિઓ: દેશનું લગભગ 90% પાણી ખેતીમાં વપરાય છે. ચોખા (Rice) જેવા પાણીનો વધુ વપરાશ કરતી હોય તેવી (Water-intensive) ખેતી મોટા પાયે કરવામાં આવે છે, જેના કારણે ભૂગર્ભ જળ સતત નીચે જઈ રહ્યું છે.
જળ સંપત્તિનું ખાલી થવું
એક સમયે દુનિયાની સૌથી મોટી ખારા પાણીની ગણાતી એક મહત્ત્વપૂર્ણ સરોવર હવે લગભગ સુકાઈ ગયું છે. નિષ્ણાતો આ સ્થિતિને ‘વોટર બેન્કરપ્સી’ (Water Bankruptcy) ગણાવે છે, એટલે કે દેશે પોતાની જળ-સંપત્તિ એવી રીતે ખતમ કરી નાખી છે કે જેમ કોઈ પોતાનું બેંક ખાતું ખાલી કરી દે અને તેને ફરી ભરવાની તક પણ ન મળે.
સરકારે વાદળોમાં કૃત્રિમ વરસાદ કરાવવાના પ્રયાસો પણ કર્યા છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો તેની સફળતા પર શંકા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ છે કે લોકો મોટા પાયે મસ્જિદો અને ધાર્મિક સ્થળોએ જઈને વરસાદ માટે દુઆ (પ્રાર્થના) કરી રહ્યા છે.
