પાકિસ્તાનને મોટો ફટકો: 5000 ડોક્ટરો અને 11000 એન્જિનિયરોએ દેશ છોડ્યો; સરકારી રિપોર્ટમાં આર્મી ચીફના ‘બ્રેઈન ગેઈન’ દાવાની ખુલી પોલ
પાકિસ્તાન તેના ઈતિહાસના સૌથી ખરાબ આર્થિક અને રાજકીય તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આ અસ્થિરતાની સૌથી ગંભીર અસર દેશના બૌદ્ધિક અને વ્યાવસાયિક વર્ગ પર જોવા મળી રહી છે. તાજેતરના સરકારી અહેવાલે પાકિસ્તાનની કરોડરજ્જુ સમાન ગણાતા નિષ્ણાતોના સામૂહિક પલાયનનો પર્દાફાશ કર્યો છે, જે આર્મી ચીફ જનરલ અસીમ મુનીરના દાવાઓથી તદ્દન વિપરીત ચિત્ર રજૂ કરે છે.
પ્રતિભા સંકટના ચોંકાવનારા આંકડા
‘બ્યુરો ઓફ ઇમિગ્રેશન એન્ડ ઓવરસીઝ એમ્પ્લોયમેન્ટ’ દ્વારા જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ, છેલ્લા 24 મહિનામાં પાકિસ્તાને તેની અસ્કયામત સમાન હજારો કુશળ વ્યાવસાયિકો ગુમાવ્યા છે:
| વ્યવસાય | દેશ છોડનાર વ્યાવસાયિકોની સંખ્યા |
| એન્જિનિયરો | 11,000 |
| એકાઉન્ટન્ટ્સ | 13,000 |
| ડોક્ટરો | 5,000 |
આ માત્ર આંકડા નથી, પરંતુ પાકિસ્તાનના ભવિષ્યના વિકાસ પર વાગેલા ઘા છે. રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે આ નિષ્ણાતો યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ઉત્તર અમેરિકાના દેશોમાં સ્થાયી થઈ રહ્યા છે.
આર્મી ચીફના ‘બ્રેઈન ગેઈન’ દાવા પર સવાલો
થોડા સમય પહેલા પાકિસ્તાની આર્મી ચીફ જનરલ અસીમ મુનીરે આ પલાયનને સકારાત્મક ગણાવતા તેને ‘બ્રેઈન ગેઈન’ (Brain Gain) તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. તેમનો તર્ક હતો કે આ લોકો વિદેશ જઈને રેમિટન્સ (વિદેશી હૂંડિયામણ) મોકલશે જે અર્થતંત્રને મદદ કરશે. જોકે, નિષ્ણાતો આ તર્કને પાયાવિહોણો ગણાવી રહ્યા છે. દેશમાં જ્યારે હોસ્પિટલોમાં ડોક્ટરો અને ઇન્ડસ્ટ્રીઝમાં એન્જિનિયરોની તીવ્ર અછત છે, ત્યારે આ પલાયન દેશને અંધકાર તરફ ધકેલી રહ્યું છે.
પલાયન પાછળના મુખ્ય કારણો
પાકિસ્તાની યુવાનો અને નિષ્ણાતોમાં દેશ છોડવાની આ હોડ પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર છે:
- આર્થિક પતન: આકાશને આંબતી મોંઘવારી અને રૂપિયાનું સતત ધોવાણ થવાને કારણે વ્યાવસાયિકો માટે ગુજરાન ચલાવવું મુશ્કેલ બન્યું છે.
- રાજકીય અસ્થિરતા: સત્તા માટેનો સંઘર્ષ અને અનિશ્ચિતતાને કારણે રોકાણ અટકી ગયું છે, જેનાથી રોજગારીની તકો ઘટી છે.
- ભવિષ્ય પ્રત્યે નિરાશા: લોકશાહીના નામે ચાલતું મિલિટરી શાસન અને અભિવ્યક્તિની આઝાદીના અભાવે બૌદ્ધિક વર્ગ ગૂંગળામણ અનુભવી રહ્યો છે.
Over the past 24 months Pak has lost 5000 doctors, 11000 engineers & 13000 accountants. Pak is also the 4th largest freelancing hub & with internet shutdowns causing losses of $1.62 billion, has put 2.37 million freelancing jobs at risk.
Fix politics to fix the economy!…
— Mustafa Nawaz Khokhar (@mustafa_nawazk) December 26, 2025
એક ‘ખોખલા’ રાષ્ટ્ર તરફ?
જો ડોક્ટરો અને એન્જિનિયરો આ જ ગતિએ દેશ છોડતા રહેશે, તો પાકિસ્તાનની આરોગ્ય અને માળખાગત સુવિધાઓ સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગશે. જનરલ અસીમ મુનીરના નિવેદનો જનતાના આક્રોશને શાંત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. પાકિસ્તાન અત્યારે એવી સ્થિતિમાં છે જ્યાં તેની પાસે કુદરતી સંસાધનો તો કદાચ હશે, પણ તેને ચલાવવા માટે જરૂરી ‘પ્રતિભા’ (Talent) હવે વિદેશી ધરતી પર પોતાની સેવાઓ આપી રહી છે.
