ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોમાં મોટો બદલાવ: જયશંકરની ઢાકા મુલાકાત અને ભવિષ્યની રાજનીતિના સંકેત
ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવ્યો છે, જેને નિષ્ણાતો દ્વારા “વ્યૂહાત્મક રિસેટ” (Strategic Reset) તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. તાજેતરમાં ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે બાંગ્લાદેશના પૂર્વ વડાપ્રધાન ખાલિદા ઝિયાના અંતિમ સંસ્કારમાં સામેલ થવા માટે ઢાકાની ટૂંકી મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત દરમિયાન જયશંકરે ‘બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી’ (BNP) ના કાર્યકારી અધ્યક્ષ તારિક રહેમાન સાથે મુલાકાત કરી અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો વિશેષ શોક સંદેશ તેમને સોંપ્યો.
યુનુસથી અંતર: એક કડક રાજદ્વારી સંદેશ
આ મુલાકાતની સૌથી મોટી ચર્ચા વિદેશ મંત્રી જયશંકર અને વચગાળાની સરકારના મુખ્ય સલાહકાર મોહમ્મદ યુનુસ વચ્ચે મુલાકાત ન થવા બાબતે રહી. જ્યારે નેપાળ અને પાકિસ્તાનના પ્રતિનિધિઓએ યુનુસ સાથે મુલાકાત કરી, ત્યારે ભારતનું તેમનાથી અંતર જાળવવું એ દ્વિપક્ષીય તણાવની ગંભીરતાને ઉજાગર કરે છે.
રાજદ્વારી નિષ્ણાતોના મતે, આ ભારત સરકારનું એક વિચારેલું રાજદ્વારી પગલું છે, જે નીચે મુજબના સંદેશ આપે છે:
- લઘુમતીઓની સુરક્ષા પર ચિંતા: ભારત બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુ લઘુમતીઓ પર થઈ રહેલા હુમલા અને ઈસ્કોન મંદિરોમાં તોડફોડની ઘટનાઓથી ગંભીર રીતે નારાજ છે.
- સુરક્ષા અને સ્થિરતા: વચગાળાની સરકાર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવામાં અને કટ્ટરપંથી તત્વો, ખાસ કરીને જમાત-એ-ઈસ્લામીના પ્રભાવને રોકવામાં નિષ્ફળ રહી છે.
- વૈધતાનો પ્રશ્ન: ભારત યુનુસ સરકારને એક કામચલાઉ ‘કેરટેકર’ વ્યવસ્થા તરીકે જોઈ રહ્યું છે અને તે ઉચ્ચ સ્તરે વાતચીત કરતા પહેલા સ્થિતિ સ્પષ્ટ થાય તેની રાહ જોવા માંગે છે.
ભવિષ્ય તરફ નજર: BNP સાથે વધતી નિકટતા
શેખ હસીનાના ઓગસ્ટ ૨૦૨૪માં દેશ છોડીને ગયા પછી, ભારત હવે બાંગ્લાદેશમાં પોતાના વિકલ્પોનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે. તારિક રહેમાન સાથે જયશંકરની મુલાકાત સંકેત આપે છે કે ભારત ભવિષ્યની રાજનીતિમાં BNPને એક મુખ્ય ખેલાડી તરીકે જોઈ રહ્યું છે. વડાપ્રધાન મોદીએ તેમના પત્રમાં ખાલિદા ઝિયાના વારસાને યાદ કરતા વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે તેમનું વિઝન ભારત-બાંગ્લાદેશ ભાગીદારીને આગળ વધારવામાં મદદ કરશે.
દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં પડકારો અને ‘સુવર્ણ યુગ’નો અંત
શેખ હસીનાના પંદર વર્ષના શાસનકાળને ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોનો ‘સુવર્ણ યુગ’ (Golden Era) કહેવામાં આવતો હતો, જેમાં સરહદી વિવાદો ઉકેલવા અને આર્થિક એકીકરણમાં મોટી પ્રગતિ થઈ હતી. જોકે, હસીનાના પતન પછી બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં ઘટાડો આવ્યો છે:
- વ્યાપારી તણાવ: બંને દેશોએ એકબીજાની વસ્તુઓ પર વ્યાપારી પ્રતિબંધો લાદ્યા છે, જેને “જેવા સાથે તેવા” (tit-for-tat) કાર્યવાહી તરીકે જોવામાં આવે છે.
- સરહદ વિવાદ: સરહદ પર વાડ લગાવવા બાબતે BSF અને BGB વચ્ચે ખેંચતાણ વધી છે.
- પાકિસ્તાન અને ચીનનો પ્રભાવ: વચગાળાની સરકાર દ્વારા પાકિસ્તાન સાથે વધતો સંરક્ષણ સહયોગ અને ચીનને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં સામેલ કરવાના નિર્ણયોએ નવી દિલ્હીને સાવધ કરી દીધું છે.
૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬: એક નવી શરૂઆતની આશા
બાંગ્લાદેશમાં ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ યોજાનારી આગામી રાષ્ટ્રીય ચૂંટણી સંબંધોને પાટા પર લાવવાની એક મોટી તક બની શકે છે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે બાંગ્લાદેશમાં “સર્વસમાવેશક અને સહભાગી ચૂંટણી” જોવા માંગે છે.
ભારત હાલમાં બાંગ્લાદેશ પ્રત્યે ‘રાહ જુઓ અને જુઓ’ (Wait and Watch) ની નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. જયશંકરની ઢાકા મુલાકાતે એ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ભારત હવે માત્ર ઐતિહાસિક સંબંધોના ભરોસે બેસી રહેશે નહીં, પરંતુ પોતાની સુરક્ષા અને લઘુમતીઓના હિતો સાથે કોઈ બાંધછોડ કરશે નહીં.
