વિશ્વભરમાં પ્રયોગશાળાના વાંદરાઓની ભારે અછત: એક વાંદરાની કિંમત 25 લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી
વિશ્વના તબીબી સંશોધન ક્ષેત્રમાં અત્યારે એક અભૂતપૂર્વ સંકટ ઊભું થયું છે. રસી (વેક્સિન) અને જીવનરક્ષક દવાઓના પરીક્ષણ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રયોગશાળાના વાંદરાઓની (Experimental Monkeys) વૈશ્વિક સ્તરે ભારે અછત સર્જાઈ છે. આ અછત એટલી ગંભીર છે કે ચીન જેવા દેશોમાં એક વાંદરાની કિંમત 25 લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે થોડા વર્ષો પહેલા સુધી માત્ર થોડા હજાર ડોલર હતી.
કિંમતોમાં રેકોર્ડ ઉછાળો અને માંગનું કારણ
સ્રોતો અનુસાર, 2018માં એક વાંદરાની કિંમત લગભગ 1,800 અમેરિકન ડોલર હતી, જે 2020 સુધી વધીને 7,000 ડોલર થઈ ગઈ. ચીનમાં તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, આ કિંમતો 62,000 યુઆન (આશરે 9,600 ડોલર) થી પણ ઉપર નીકળી ગઈ છે. આ માંગમાં તેજીનું મુખ્ય કારણ COVID-19 રસીનો વિકાસ અને કેન્સર જેવી બીમારીઓ માટે જૈવ-તબીબી (Biomedical) સંશોધનમાં થયેલો વધારો છે. વાંદરાઓના ડીએનએ (DNA) મનુષ્યો સાથે ઘણા મળતા આવે છે, તેથી તેમને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ પહેલાં દવાઓની સુરક્ષા તપાસ માટે “ગેટકીપર” માનવામાં આવે છે.
ચીનનો નિકાસ પ્રતિબંધ અને વૈશ્વિક સંકટ
ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો વાંદરા નિકાસકાર રહ્યો છે, જે અમેરિકાને મળતા કુલ વાંદરાઓના લગભગ 60% થી 70% સપ્લાય કરતું હતું. જોકે, જાન્યુઆરી 2020 માં કોરોના રોગચાળા દરમિયાન ચીને વન્યજીવોના વેપાર અને નિકાસ પર કડક પ્રતિબંધ લાદી દીધો, જેનાથી વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન તૂટી ગઈ. આ ઉપરાંત, ચીનના પોતાના ઘરેલું તબીબી ઉદ્યોગમાં પણ આ વાંદરાઓની માંગ ખૂબ વધી ગઈ છે, જે વિદેશી સંશોધન સંસ્થાઓ માટે મુશ્કેલીરૂપ બની છે.
દાણચોરી અને આરોગ્યના જોખમો
વાંદરાઓની આ અછતે ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરકાયદેસર વેપારને પણ જન્મ આપ્યો છે. સ્રોતો અનુસાર, કંબોડિયા જેવા દેશોમાં જંગલી વાંદરાઓને પકડીને તેમને ગેરકાયદેસર રીતે “કેપ્ટિવ-બ્રેડ” (પાંજરામાં જન્મેલા) ગણાવીને અમેરિકા જેવા દેશોમાં નિકાસ કરવાના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. આ માત્ર લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ (જેમ કે ‘લોન્ગ-ટેલ્ડ મકાક’) માટે જોખમી નથી, પરંતુ તેનાથી ઝૂનોટિક બીમારીઓ (પ્રાણીઓમાંથી માણસોમાં ફેલાતી બીમારી) ફેલાવાનું ગંભીર જોખમ પણ રહે છે.
વૈકલ્પિક ઉકેલ તરફ વધતું અમેરિકા (FDA)
આ સંકટ અને નૈતિક ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, અમેરિકન ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA) હવે પ્રાણીઓ પરના પરીક્ષણને બદલે આધુનિક ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), 3D બાયો-પ્રિન્ટેડ ટિશ્યુ અને ‘ઓર્ગન-ઓન-એ-ચિપ’ જેવા મોડેલોનો સમાવેશ થાય છે. અધિકારીઓનું માનવું છે કે આ પદ્ધતિઓ વાંદરાઓ પરના પરીક્ષણની સરખામણીમાં વધુ માનવીય, અસરકારક અને સસ્તી હોઈ શકે છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી મોટી બીમારીઓના સંશોધનની માંગ રહેશે, ત્યાં સુધી વાંદરાઓની અછત અને ઊંચી કિંમતો ચાલુ રહી શકે છે. ચીન પોતાના વ્યૂહાત્મક સંસાધનોને સુરક્ષિત કરવા માટે ઘરેલું સંવર્ધન કેન્દ્રોને મજબૂત કરી રહ્યું છે, જ્યારે વૈશ્વિક સમુદાય હવે પ્રયોગશાળાના વાંદરાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નવી ટેકનોલોજી શોધી રહ્યો છે.
જેમ કે કોઈપણ નવી મોબાઈલ એપ લોન્ચ કરતા પહેલા તેને વિવિધ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર ટેસ્ટ કરવી જરૂરી છે, તેમ જ માનવ જીવન માટેની નવી દવાઓને ‘લોન્ચ’ કરતા પહેલા વાંદરાઓ જેવા જૈવિક મોડેલ પર ટેસ્ટ કરવી વૈજ્ઞાનિક રીતે અનિવાર્ય ગણાય છે. પરંતુ હવે, સંશોધકો મોબાઈલ એપ માટેના ‘ક્લાઉડ સિમ્યુલેટર’ (AI અને અન્ય ટેકનોલોજી) ની જેમ માનવ શરીરના ડિજિટલ અને કૃત્રિમ મોડેલ વિકસાવી રહ્યા છે.
