ઈરાન-અમેરિકા પરમાણુ વાર્તા નિષ્ફળ: સૈન્ય હુમલા અને આંતરિક વિદ્રોહ વચ્ચે સળગતું મધ્ય પૂર્વ
વર્ષ ૨૦૨૫માં ઈરાન અને સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા વચ્ચે પરમાણુ સમજૂતીને લઈને શરૂ થયેલી ઐતિહાસિક વાર્તા નિષ્ફળ ગયા બાદ, મધ્ય પૂર્વ ફરી એકવાર યુદ્ધ અને અસ્થિરતાની લપેટમાં છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા આપવામાં આવેલી ૬૦ દિવસની સમયમર્યાદા (ડેડલાઇન) સમાપ્ત થયા પછી, ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા દ્વારા ઈરાનના પરમાણુ મથકો પર કરવામાં આવેલા ભીષણ હુમલાઓએ સમગ્ર ક્ષેત્રના સમીકરણો બદલી નાખ્યા છે.
વાર્તાની શરૂઆત અને નિષ્ફળતા
પરમાણુ શાંતિ સમજૂતીના ઉદ્દેશ્ય સાથે વાર્તાની શરૂઆત ૧૨ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ના રોજ ઓમાનના મસ્કત ખાતે થઈ હતી. અમેરિકી વિશેષ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને ઈરાની વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી વચ્ચે ઓમાન અને ઇટાલીમાં અનેક તબક્કાની વાતચીત થઈ. વાર્તા દરમિયાન ઈરાને પ્રતિબંધોમાં રાહતના બદલામાં યુરેનિયમ સંવર્ધનને મર્યાદિત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, પરંતુ અમેરિકાએ ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા અને તેના બેલેસ્ટિક મિસાઇલ કાર્યક્રમ પર રોક લગાવવાની માંગ કરી હતી.
બંને પક્ષો વચ્ચે અવિશ્વાસ એટલો ઊંડો હતો કે પાંચ તબક્કાની વાતચીત છતાં કોઈ નક્કર પરિણામ આવ્યું નહીં. ૩૧ મે, ૨૦૨૫ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઉર્જા એજન્સી (IAEA) એ અહેવાલ આપ્યો કે ઈરાને રેકોર્ડ માત્રામાં સૈન્ય-ગ્રેડ યુરેનિયમ જમા કરી લીધું છે, જેનાથી તણાવ વધુ વધ્યો.
ઈઝરાયેલી અને અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહી
જૂન ૨૦૨૫ના મધ્યમાં, ટ્રમ્પની ડેડલાઇન સમાપ્ત થતાની સાથે જ ઈઝરાયેલે ઈરાન પર મોટા પાયે હવાઈ હુમલા શરૂ કર્યા. આ હુમલાઓમાં ઈરાનના ટોચના સૈન્ય કમાન્ડરો અને પરમાણુ વૈજ્ઞાનિકોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ, ૨૧ જૂન, ૨૦૨૫ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના આદેશ પર અમેરિકી વાયુસેનાએ ઈરાનના ફોર્ડો, નતાન્ઝ અને ઇસ્ફહાન પરમાણુ કેન્દ્રો પર બોમ્બમારો કર્યો. અમેરિકી હુમલાઓમાં પહેલીવાર ૩૦,૦૦૦ પાઉન્ડના ‘બંકર બસ્ટર’ બોમ્બનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો જેથી જમીનની અંદર સ્થિત પરમાણુ સુવિધાઓને નષ્ટ કરી શકાય.
ઈરાને વળતા જવાબમાં ઈઝરાયેલ પર ડઝનબંધ બેલેસ્ટિક મિસાઇલો છોડી, જેનાથી તેલ અવીવ અને હાઈફા જેવા શહેરોમાં નુકસાન થયું. અંતે, ૨૪ જૂન ૨૦૨૫ના રોજ યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરવામાં આવી, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં ઈરાનનું પરમાણુ માળખું મોટાભાગે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ચૂક્યું હતું.
ઈરાનમાં આર્થિક સંકટ અને જનવિદ્રોહ
સૈન્ય હુમલાઓ અને કડક આર્થિક પ્રતિબંધોએ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે તોડી નાખી છે. રિયાલની કિંમતમાં ભારે ઘટાડા બાદ, ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના અંતમાં સમગ્ર ઈરાનમાં મોટા પાયે વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયા. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ સુધીમાં, આ પ્રદર્શનોમાં ૫૦૦થી વધુ લોકોના મોત થયા છે અને ૧૦,૦૦૦થી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે.
ઈરાની પ્રદર્શનકારીઓ હવે માત્ર આર્થિક સુધારાની માંગ નથી કરી રહ્યા, પરંતુ દેશની ધાર્મિક સત્તાને પણ પડકારી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે આ પ્રદર્શનકારીઓને સમર્થન આપતા કહ્યું છે કે “ઈરાન આઝાદી તરફ જોઈ રહ્યું છે”.
ભવિષ્યની રાહ
ઓક્ટોબર ૨૦૨૫માં ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો કે તેઓ ઈરાન સાથે “ન્યાયી અને સંતુલિત” સમજૂતી માટે હજુ પણ તૈયાર છે, પરંતુ અવિશ્વાસની સ્થિતિ યથાવત છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે ગુપ્ત સંદેશાઓ દ્વારા સંઘર્ષને રોકવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, પરંતુ ક્ષેત્રમાં કાયમી શાંતિ હજુ પણ એક દૂરનું સ્વપ્ન લાગે છે.
૨૦૨૫ની મુત્સદ્દીગીરીની નિષ્ફળતાએ એવા યુદ્ધને જન્મ આપ્યો જેણે ઈરાનની પરમાણુ મહત્વાકાંક્ષાઓને તો પાછળ ધકેલી દીધી, પરંતુ ક્ષેત્રને એક ઊંડા માનવીય અને રાજકીય સંકટમાં નાખી દીધું છે.
