ઈરાન-પાકિસ્તાન સંબંધો: મિસાઈલ હુમલાથી લઈને ‘શાંતિ પાઈપલાઈન’ સુધી, તણાવ અને મુત્સદ્દીગીરી વચ્ચે ઝૂલતા બે પાડોશીઓ
જાન્યુઆરી ૨૦૨૪માં ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા અચાનક મિસાઈલ હુમલાએ દક્ષિણ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વમાં ભૂ-રાજકીય તણાવને ચરમસીમાએ પહોંચાડી દીધો હતો. જોકે, બંને દેશોએ હવે રાજદ્વારી માર્ગો દ્વારા સંબંધો સુધારવા અને આર્થિક સહયોગ, ખાસ કરીને અટકી પડેલા ગેસ પાઈપલાઈન પ્રોજેક્ટને પુનઃજીવિત કરવાની દિશામાં પગલાં ભર્યા છે.
સંઘર્ષ અને વળતી કાર્યવાહી
૧૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ના રોજ ઈરાને પાકિસ્તાનના બલૂચિસ્તાન પ્રાંતમાં ઉગ્રવાદી જૂથ ‘જૈશ અલ-અદલ’ના ઠેકાણાઓ પર મિસાઈલ હુમલા કર્યા હતા. પાકિસ્તાને તેને પોતાની સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન ગણાવી સખત નિંદા કરી હતી અને બે દિવસ પછી, ૧૮ જાન્યુઆરીએ ‘ઓપરેશન માર્ગ બર સરમચાર’ હેઠળ ઈરાનના સિસ્તાન અને બલૂચિસ્તાન પ્રાંતમાં બલૂચ અલગતાવાદી જૂથો (BLA અને BLF) પર વળતી કાર્યવાહી કરી હતી. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ૧૯૮૮માં ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધની સમાપ્તિ પછી આ પ્રથમ પ્રસંગ હતો જ્યારે કોઈ વિદેશી દેશે ઈરાની ધરતી પર હુમલો કર્યો હતો.
ગેસ પાઈપલાઈન: $18 બિલિયનનો દંડ અને અમેરિકી દબાણ
બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોનું એક સૌથી મહત્વનું પાસું ‘શાંતિ પાઈપલાઈન’ (Peace Pipeline) છે. ૨,૭૭૫ કિલોમીટર લાંબી આ પરિયોજનાનો ઉદ્દેશ્ય ઈરાનથી પાકિસ્તાન સુધી કુદરતી ગેસ પહોંચાડવાનો છે.
- દંડનો ડર: પાકિસ્તાને ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં આ પાઈપલાઈનના નિર્માણને મંજૂરી આપી હતી, કારણ કે તેને ડર હતો કે વિલંબ થવા પર ઈરાન તેના પર ૧૮ બિલિયન અમેરિકી ડોલરનો દંડ લગાવી શકે છે.
- અમેરિકી પ્રતિબંધોનો પડકાર: આ પ્રોજેક્ટમાં સૌથી મોટો અવરોધ અમેરિકા દ્વારા ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો છે. પાકિસ્તાનને ડર છે કે જો તે આ પ્રોજેક્ટને આગળ ધપાવશે, તો તેને પણ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
૯૦૦ કિલોમીટર લાંબી સરહદ અને સુરક્ષા પડકારો
ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ૯૦૦ કિલોમીટર લાંબી સહિયારી સરહદ છે, જે અત્યંત દુર્ગમ અને અસુરક્ષિત છે.
- આતંકવાદ: બંને દેશો એકબીજા પર આતંકવાદીઓને આશ્રય આપવાનો આરોપ લગાવતા રહ્યા છે. પાકિસ્તાનને ડર છે કે ઈરાનમાં કોઈ પણ પ્રકારની અસ્થિરતા અથવા ‘તખ્તાપલટ’ થી બલૂચ અલગતાવાદીઓ વધુ શક્તિશાળી બની શકે છે.
- તસ્કરી: સરહદ પારથી મોટા પાયે ઈંધણ અને અન્ય વસ્તુઓની તસ્કરી થાય છે, જેનાથી પાકિસ્તાનને વાર્ષિક અંદાજે ૬૦ અબજ રૂપિયાની આવકનું નુકસાન થાય છે.
શરણાર્થી સંકટ અને આર્થિક પ્રભાવ
પાકિસ્તાન હાલમાં મોટા શરણાર્થી સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર:
૧. પાકિસ્તાનમાં લાખો અફઘાન શરણાર્થીઓ રહી રહ્યા છે, જેની દેશની આર્થિક વૃદ્ધિ પર ઊંડી નકારાત્મક અસર પડી છે.
૨. હવે પાકિસ્તાનને ડર છે કે જો ઈરાનમાં અશાંતિ વધશે, તો ત્યાંથી પણ મોટી સંખ્યામાં શરણાર્થીઓ પાકિસ્તાન તરફ વળી શકે છે, જે તેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર પર બોજ વધારશે.
ચીનની ભૂમિકા અને ભવિષ્યની રાહ
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ચીન, જે ઈરાન અને પાકિસ્તાન બંનેનું મોટું વ્યાપારી ભાગીદાર છે, તે આ ક્ષેત્રમાં મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ચીનનો રસ CPEC (ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર) માં ઈરાનને સામેલ કરવામાં છે, જેથી પ્રાદેશિક જોડાણ અને વેપારને વેગ મળી શકે.
ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો ‘વિશ્વાસનો અભાવ’ અને ‘સહિયારા હિતો’ના એક જટિલ જાળમાં ફસાયેલા છે. જ્યાં એક તરફ સુરક્ષા પડકારો છે, ત્યાં બીજી તરફ ઉર્જાની જરૂરિયાતો બંનેને સાથે આવવા મજબૂર કરે છે.
