ઈરાનમાં માનવાધિકારોનું ગંભીર સંકટ: 26 વર્ષીય પ્રદર્શનકારીને ફાંસીની સજા, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વૈશ્વિક સમુદાયમાં રોષ
ઈરાનમાં માનવાધિકારોની સ્થિતિ એક ચિંતાજનક વળાંક પર પહોંચી ગઈ છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ઈરાની સત્તાવાળાઓ 26 વર્ષીય પ્રદર્શનકારી ઈરફાન સુલ્તાનીને ફાંસી આપવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે, જેની તાજેતરમાં સરકાર વિરોધી પ્રદર્શનો દરમિયાન ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. સુલ્તાનીને ‘ઈશ્વર વિરુદ્ધ યુદ્ધ’ (મોહરેબેહ) છેડવા બદલ દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યો છે, જે ઈરાનમાં મૃત્યુદંડને પાત્ર ગુનો માનવામાં આવે છે.
ઈરફાન સુલ્તાની: કાનૂની પ્રક્રિયા અને પારદર્શિતાનો અભાવ
ઈરફાન સુલ્તાનીની 8 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ કરજ પાસેના ફર્ડિસથી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ‘હેંગા’ (Hengaw) અને ‘ઈરાન હ્યુમન રાઈટ્સ’ (IHRNGO) જેવા માનવાધિકાર સંગઠનોએ આક્ષેપ કર્યો છે કે સુલ્તાનીને નિષ્પક્ષ સુનાવણી અને વકીલ સુધીની પહોંચ જેવા પાયાના અધિકારોથી વંચિત રાખવામાં આવ્યો હતો. તેના પરિવારને સજા સંભળાવ્યા બાદ માત્ર 10 મિનિટની મુલાકાતની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ ફાંસીનો ઉપયોગ પ્રદર્શનકારીઓમાં ડર પેદા કરવા માટે એક ઉદાહરણ તરીકે કરવામાં આવી શકે છે.
2024: મૃત્યુદંડના કેસોમાં રેકોર્ડ વધારો
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વિશેષ દૂત માઈ સાતો (Mai Sato) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા તાજેતરના અહેવાલ અને અન્ય સ્ત્રોતો મુજબ, ઈરાનમાં મૃત્યુદંડના કેસોમાં અભૂતપૂર્વ વધારો જોવા મળ્યો છે:
- 900 થી વધુ ફાંસી: વર્ષ 2024 માં ઈરાનમાં 900 થી વધુ લોકોને ફાંસી આપવામાં આવી, જે 2015 પછીની સૌથી વધુ સંખ્યા છે.
- મહિલાઓની સ્થિતિ: છેલ્લા એક દાયકામાં 2024 માં સૌથી વધુ મહિલાઓને ફાંસી આપવામાં આવી હતી.
- લઘુમતીઓને નિશાન બનાવવા: મૃત્યુદંડની અસર કુર્દ અને બલૂચ જેવા વંશીય જૂથો પર અપ્રમાણસર રીતે વધારે પડી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, કુર્દ કાર્યકર્તા પાખશાન અઝીઝી અને વારિશેહ મોરાદીને ‘સશસ્ત્ર વિદ્રોહ’ ના આરોપ હેઠળ મોતની સજા ફટકારવામાં આવી છે.
આર્થિક પાયમાલી અને પ્રદર્શનોનો દોર
ઈરાનમાં પ્રદર્શનોની વર્તમાન લહેર 28 ડિસેમ્બર, 2025 ના રોજ આર્થિક સંકટ, ફુગાવો અને ગગડતા રિયાલને કારણે શરૂ થઈ હતી. આ પ્રદર્શનોમાં અત્યાર સુધીમાં 648 થી વધુ પ્રદર્શનકારીઓના મોત થયા છે, જેમાં 9 બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. સત્તાવાળાઓએ આ પ્રદર્શનકારીઓને ‘તોફાની’ અને ‘આતંકવાદી’ ગણાવ્યા છે.
પારદર્શિતાનો અભાવ અને ઇન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ
ઈરાની સરકારે માહિતીના પ્રવાહને રોકવા માટે 8 જાન્યુઆરીથી દેશવ્યાપી ઇન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ લાગુ કરી દીધું છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અહેવાલમાં સરકાર દ્વારા સત્તાવાર આંકડા શેર ન કરવા અને માહિતી મેળવવાના અધિકારના ઉલ્લંઘનની કડક આલોચના કરવામાં આવી છે. ઘણા સંગઠનોનું કહેવું છે કે સત્તાવાર મીડિયા માત્ર 10% ફાંસીની સજાઓની જ માહિતી આપે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા
- યુરોપિયન સંસદ: એક પ્રસ્તાવ પસાર કરીને ઈરાનમાં વધતા દમન અને યુરોપિયન નાગરિકોને બંધક બનાવવાની નીતિની નિંદા કરવામાં આવી છે.
- યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ: રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચેતવણી આપી છે કે પ્રદર્શનકારીઓ વિરુદ્ધ હિંસાનો લશ્કરી જવાબ આપવામાં આવી શકે છે.
- સંયુક્ત રાષ્ટ્ર: વિશેષ દૂતે ઈરાનને મૃત્યુદંડ પર તાત્કાલિક રોક (Moratorium) લગાવવા અને બાળકોને ફાંસી આપવાની પ્રથા સમાપ્ત કરવા અપીલ કરી છે.
ઈરાનમાં માનવાધિકાર કાર્યકર્તાઓ અને સામાન્ય નાગરિકો પોતાની સ્વતંત્રતા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, પરંતુ સરકાર કડક કાયદાઓ અને મૃત્યુદંડનો આશરો લઈને આ અવાજને દબાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય માટે આ એક કસોટીની ઘડી છે.
