ઈરાનમાં તખ્તાપલટની કોશિશ નિષ્ફળ: અમેરિકાએ અબજો રૂપિયા વહાવ્યા, છતાં અયાતુલ્લા ખામેનેઈની પકડ મજબૂત
છેલ્લા બે વર્ષમાં ઈરાનમાં સૈન્ય ઓપરેશન અને સત્તા પરિવર્તનના પ્રયાસોના નામે અમેરિકાએ પાણીની જેમ પૈસા વહાવ્યા છે, પરંતુ તેમ છતાં અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના નેતૃત્વવાળી સરકારને તોડવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યું છે. અમેરિકન ગુપ્તચર એજન્સી CIA ના તાજેતરના અહેવાલે વ્હાઇટ હાઉસને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે હાલમાં ઈરાનમાં તખ્તાપલટની કોઈ શક્યતા નથી.
સૈન્ય અભિયાનો પાછળ જંગી ખર્ચ
તાજેતરના એક રિપોર્ટ અનુસાર, ઓક્ટોબર 2023 થી સપ્ટેમ્બર 2025 વચ્ચે અમેરિકાએ ઈરાન સંબંધિત સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ પર અંદાજે 2.25 બિલિયન ડોલર (આશરે ₹203 અબજ) ખર્ચ્યા છે. સ્વતંત્ર પત્રકાર એથન લેવિન્સના દાવા મુજબ, જો 1979ની ક્રાંતિથી અત્યાર સુધીનો હિસાબ જોવામાં આવે તો, અમેરિકા ઈરાનમાં સત્તા બદલવા માટે ₹4,500 અબજ ($50 બિલિયન) થી વધુની રકમ વેડફી ચૂક્યું છે.
ઓપરેશન મિડનાઈટ હેમર અને રાઈઝિંગ લાયન
જૂન 2025 માં, અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન સામે અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. ‘ઓપરેશન મિડનાઈટ હેમર’ હેઠળ અમેરિકન B-2 સ્ટીલ્થ બોમ્બર્સ દ્વારા ઈરાનના પરમાણુ કેન્દ્રો—ફોર્ડો, નતાંઝ અને ઈસ્ફહાન પર 30,000 પાઉન્ડના ‘બંકર બસ્ટર’ બોમ્બ ફેંકવામાં આવ્યા હતા. ઈઝરાયેલે પણ ‘ઓપરેશન રાઈઝિંગ લાયન’ દ્વારા ઈરાની સૈન્ય મથકોને નિશાન બનાવ્યા હતા. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ હુમલાઓ છતાં ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સુરક્ષિત રહ્યો છે અને શાસનનો પાયો હચમચ્યો નથી.
CIA નો રિપોર્ટ અને ટ્રમ્પનું બદલાયેલું વલણ
CIA એ તેના રિપોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે ઈરાનમાં થઈ રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનોમાં હાલમાં એટલી ઉર્જા નથી કે તે સરકારને ઉખેડી ફેંકી શકે. આ રિપોર્ટ બાદ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વલણમાં નરમાઈ જોવા મળી છે. ટ્રમ્પે દેશનિકાલ કરાયેલા ઈરાની રાજકુમાર રેઝા પહેલવીને મળવાનો ઇનકાર કર્યો છે અને કહ્યું છે કે તેઓ કોઈ એક વ્યક્તિનું સમર્થન કરવાને બદલે એ જોવા માંગે છે કે ઈરાનમાં કોણ જીતે છે.
ઈરાનની આંતરિક સ્થિતિ અને પડકારો
ઈરાન અત્યારે ભીષણ આર્થિક સંકટ અને ચલણના ઐતિહાસિક અવમૂલ્યનનો સામનો કરી રહ્યું છે, જ્યાં ઈરાની રિયાલ ગગડીને પ્રતિ અમેરિકન ડોલર 1.42 મિલિયન ના રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. પાણીની કટોકટી અને વીજળીની અછતે જનતામાં ભારે અસંતોષ પેદા કર્યો છે. આમ છતાં, વિરોધ પક્ષોમાં એકજૂથ નેતૃત્વનો અભાવ અને ઈરાની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ની શાસન પ્રત્યેની વફાદારીએ ખામેનેઈને સુરક્ષિત રાખ્યા છે.
વ્યૂહાત્મક નિષ્ફળતાનું વિશ્લેષણ
નિષ્ણાતોના મતે, વોશિંગ્ટન અને તેલ અવીવની દાયકાઓ જૂની રણનીતિ નિષ્ફળ રહી છે કારણ કે તેઓએ ઈરાનની વૈચારિક ઊંડાઈ અને તેના પ્રાદેશિક ગઠબંધન, ખાસ કરીને ‘એક્સિસ ઓફ રેઝિસ્ટન્સ’ (Axis of Resistance) ની તાકાતને ઓછી આંકી હતી. અમેરિકન સંરક્ષણ બજેટનો 76% હિસ્સો સુરક્ષા અને સૈન્ય સહાય પર ખર્ચાય છે, જ્યારે લોકશાહીને પ્રોત્સાહન આપતા કાર્યક્રમો પર માત્ર 6% ખર્ચ થાય છે, જે આ નિષ્ફળતાનું મુખ્ય કારણ મનાય છે.
