સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયાના 10 વર્ષ: ભારત બન્યું દુનિયાનું ત્રીજું સૌથી મોટું ઇકોસિસ્ટમ, પીએમ મોદીએ ‘મેન્યુફેક્ચરિંગ’ પર આપ્યો ભાર
ભારતે આજે ‘સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા’ પહેલના શાનદાર 10 વર્ષ પૂર્ણ થવાના ઉપલક્ષમાં ‘રાષ્ટ્રીય સ્ટાર્ટઅપ દિવસ’ ની ઉજવણી કરી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ અવસરે ભારતીય યુવાનોના સાહસ, નવીનતા (innovation) અને સાહસિકતાની ભાવનાના વખાણ કર્યા અને ભારતને વિશ્વના સૌથી જીવંત સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાંનું એક ગણાવ્યું.
એક દાયકાની ઐતિહાસિક સિદ્ધિ
વર્ષ 2016માં શરૂ થયેલી આ નીતિગત પહેલે ભારતને સ્ટાર્ટઅપ્સની દુનિયામાં એક વૈશ્વિક મહાસત્તા બનાવી દીધું છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીના આંકડા મુજબ, ભારતમાં હવે 2 લાખથી વધુ DPIIT-માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ છે. વડાપ્રધાને રેખાંકિત કર્યું કે 2014માં દેશમાં માત્ર 4 યુનિકોર્ન (1 અબજ ડોલરથી વધુ મૂલ્ય ધરાવતી કંપનીઓ) હતા, જેની સંખ્યા હવે વધીને અંદાજે 125 થઈ ગઈ છે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સે દેશમાં 21 લાખથી વધુ પ્રત્યક્ષ રોજગારીની તકો ઊભી કરી છે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ અને વૈશ્વિક ગુણવત્તાનું આહ્વાન
વડાપ્રધાન મોદીએ સ્ટાર્ટઅપ જગતને હવે એક નવા મિશન તરફ આગળ વધવાનો સંદેશ આપ્યો. તેમણે કહ્યું, “હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણા સ્ટાર્ટઅપ્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ (ઉત્પાદન) પર વધુ ધ્યાન આપે અને વિશ્વ માટે શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાવાળી પ્રોડક્ટ્સ તૈયાર કરે.” તેમણે નવીનતાને સરળ બનાવવા માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલાંનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જેમાં ‘જન વિશ્વાસ’ પહેલ હેઠળ 180થી વધુ જોગવાઈઓને અપરાધની શ્રેણીમાંથી બહાર કાઢવી અને પ્રક્રિયાઓને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
નાના શહેરો અને મહિલાઓની વધતી ભાગીદારી
આ દાયકાની સૌથી મોટી સિદ્ધિ સાહસિકતાનું ‘લોકશાહીકરણ’ રહ્યું છે. હાલમાં લગભગ 50% માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ ટિયર-II અને ટિયર-III શહેરોમાંથી ઉભરી રહ્યા છે. જયપુર, ઈન્દોર અને કોચી જેવા શહેરો હવે ઇનોવેશનના નવા કેન્દ્રો બન્યા છે. સાથે જ, સર્વસમાવેશક વિકાસની દિશામાં એક મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે, જ્યાં 45% થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ડિરેક્ટર અથવા ભાગીદાર છે.
ટેકનિકલ ક્રાંતિ: એઆઈ (AI) નો પ્રભાવ
ટેકનિકલ મોરચે, ભારતના 70% થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે તેમના મુખ્ય વ્યવસાયિક કાર્યોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને એકીકૃત કરી રહ્યા છે. એક સંશોધન પત્ર (arXiv) અનુસાર, AI-યુગના સ્ટાર્ટઅપ્સ (2021-2025) માં માળખાગત રીતે વિસ્તાર થયો છે, જોકે તેમની પ્રતિ-કર્મચારી કાર્યક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા હાલમાં પ્રી-AI યુગના સ્ટાર્ટઅપ્સની તુલનામાં ઓછી છે, કારણ કે તેમાં ટેકનિકલ રોકાણ હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે.
પડકારો અને ભવિષ્યની રાહ
સફળતાની આ વાર્તાઓ વચ્ચે પડકારો પણ યથાવત છે. આંકડા મુજબ, લગભગ 90% ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ શરૂઆતના 5 વર્ષમાં નિષ્ફળ જાય છે, જેની પાછળ ‘પ્રોડક્ટ-માર્કેટ ફિટ’ નો અભાવ અને નાણાકીય ગેરવહીવટ જેવા કારણો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ‘વિકસિત ભારત 2047’ ના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે સ્ટાર્ટઅપ્સે સતત વિકાસ અને વૈશ્વિક બજાર જોડાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે.
વડાપ્રધાને વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે સ્ટાર્ટઅપ્સ માત્ર ભારતની અર્થવ્યવસ્થાના એન્જિન નથી, પરંતુ તેઓ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના સ્વપ્નને સાકાર કરનારા પરિવર્તનના અગ્રદૂત પણ છે.
