કોનાસીમામાં ‘માનવ-નિર્મિત’ ત્રાસદી: ખારા પાણીની ઘૂસણખોરીથી ઉજ્જડ બની રહી છે ‘નાળિયેરની ધરતી’
આંધ્રપ્રદેશના ગોદાવરી ડેલ્ટામાં આવેલ કોનાસીમા પ્રદેશ, જે તેની ફળદ્રુપ જમીનને કારણે રાજ્યનો ‘ચોખાનો કટરો’ અને ‘નાળિયેરનો દેશ’ કહેવાય છે, તે આજે ગંભીર ઇકોલોજીકલ અને સામાજિક-આર્થિક સંકટના ઉંબરે ઊભો છે. સ્ત્રોતો અનુસાર, આ સંકટ કોઈ કુદરતી આપત્તિ નથી, પરંતુ એક ‘માનવ-નિર્મિત આપત્તિ’ છે, જેના કારણે આ વિસ્તારના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન નાળિયેરના બગીચા અને ડાંગરના ખેતરો ઝડપથી નાશ પામી રહ્યા છે.
અધૂરી ડ્રેજિંગ: તબાહીનું મુખ્ય કારણ
આ સંકટના મૂળમાં શંકરગુપ્તમ મેજર ડ્રેન (Sankaraguptam Major Drain) ની અધૂરી ડ્રેજિંગ કામગીરી છે. અહેવાલો જણાવે છે કે 2013 અને 2017 ની વચ્ચે આ ડ્રેનના 22.7 કિલોમીટરના હિસ્સામાંથી 7.9 કિલોમીટરનો મધ્ય ભાગ અધૂરો છોડી દેવામાં આવ્યો હતો. આ બેદરકારીને કારણે ડ્રેનનો કુદરતી પ્રવાહ અવરોધાયો અને સમુદ્રી ભરતીના દબાણને કારણે ખારું પાણી (Backwater) મીઠા પાણીના ખેતરોમાં ઘૂસવા લાગ્યું.
ભારે નુકસાન અને આજીવિકાનું સંકટ
ખારા પાણીની આ ઘૂસણખોરીના પરિણામો વિનાશક રહ્યા છે:
- પાકનો વિનાશ: અનુમાન છે કે 2025 સુધીમાં આ વિસ્તારમાં 1 લાખ નાળિયેરના ઝાડ સુકાઈ ગયા છે. એકલા કેસનાપલ્લી ગામમાં 500 એકરમાં ફેલાયેલા 5,000 ઝાડ નાશ પામ્યા છે, જેનાથી 150 ખેડૂતોની આજીવિકા પર સીધી અસર પડી છે.
- ડાંગરની ખેતીમાં ઘટાડો: ડાંગરના ખેતરોનો વિસ્તાર 14,000 એકરથી ઘટીને માત્ર 3,400 એકર રહી ગયો છે.
- પીવાના પાણીની સમસ્યા: માટી અને ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થવાને કારણે પીવાના પાણીની ભારે અછત સર્જાઈ છે, જેના કારણે ગ્રામીણોને શુદ્ધ પાણી ખરીદવા માટે વધારાનો આર્થિક બોજ ઉઠાવવો પડી રહ્યો છે.
ઝડપથી ડૂબી રહ્યા છે ડેલ્ટા
તાજેતરના એક વૈશ્વિક અભ્યાસ (2026) મુજબ, ગોદાવરી સહિત ભારતના મુખ્ય ડેલ્ટા સમુદ્રના સ્તરમાં વધારાની તુલનામાં ઘણી વધુ ઝડપથી નીચે ધસી રહ્યા છે (Sink થઈ રહ્યા છે). આનું મુખ્ય કારણ ભૂગર્ભ જળનો વધુ પડતો નિકાલ અને બંધોને કારણે કાંપ (Sediment) ની અછત છે. આ ઉપરાંત, દરિયા કિનારે ગેરકાયદેસર રેતી ખનન દ્વારા તે કુદરતી અવરોધોનો નાશ કરવામાં આવ્યો છે જે દરિયાના પાણીને અંદર આવતા અટકાવતા હતા.
વહીવટી નિષ્ફળતા અને ઉકેલની રાહ
ખેડૂતોએ 2019 માં જ આ સમસ્યા ઓળખી કાઢી હતી, પરંતુ 10 કરોડ રૂપિયાનો ડ્રેજિંગ પ્રસ્તાવ વર્ષોથી વહીવટી ફાઇલોમાં નાણાકીય મંજૂરી માટે અટવાયેલો છે. નિષ્ણાતોએ નીચે મુજબના વ્યૂહાત્મક ઉકેલો સૂચવ્યા છે:
- એન્જિનિયરિંગ ઉકેલ: શંકરગુપ્તમ ડ્રેનનું ડ્રેજિંગ તાત્કાલિક પૂર્ણ કરવું અને નદીના સંગમ પર સ્લુઈસ ગેટ (Sluice Gates) બનાવવા જેથી ખારા પાણીના વળતા પ્રવાહને રોકી શકાય.
- જમીનનો ઉપચાર: ખેતરોમાંથી ક્ષાર દૂર કરવા માટે જીપ્સમ અને મીઠા પાણીથી લીચિંગ (Leaching) પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવો.
- કુદરત-આધારિત ઉકેલ: સુંદરવનની જેમ મેન્ગ્રોવ (Mangrove) વનીકરણને પ્રોત્સાહન આપવું, જે દરિયાના પાણી સામે કુદરતી રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
- ખેડૂતોને સહાય: અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને વળતર, સબસિડી અને ક્ષાર-પ્રતિરોધક પાકની જાતો પૂરી પાડવી.
કોનાસીમાનું આ સંકટ એક ચેતવણી છે કે જો સમયસર માળખાગત સુવિધાઓ અને પર્યાવરણ વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે, તો સમૃદ્ધ કૃષિ વારસો ધરાવતા આ વિસ્તારો સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ શકે છે.
