બ્રેડીકાર્ડિયા: જ્યારે હૃદયના ધબકારા ધીમા પડી જાય, ત્યારે તેને અવગણશો નહીં; જાણો નિષ્ણાતો શું કહે છે
શું તમને વારંવાર ચક્કર આવે છે અથવા તમે કોઈપણ ભારે કામ કર્યા વગર થાક અનુભવો છો? જો હા, તો આ તમારા હૃદયના ધીમા ધબકારાનો સંકેત હોઈ શકે છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને બ્રેડીકાર્ડિયા (Bradycardia) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે, એક સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિનું હૃદય આરામની સ્થિતિમાં પ્રતિ મિનિટ 60 થી 100 વખત ધબકે છે, પરંતુ બ્રેડીકાર્ડિયામાં આ દર 60 બીટ્સ પ્રતિ મિનિટ (BPM) થી ઓછો થઈ જાય છે.
તેના લક્ષણો શું છે?
બ્રેડીકાર્ડિયાના લક્ષણો ત્યારે દેખાય છે જ્યારે હૃદય શરીરના અંગો અને મગજ સુધી પૂરતું ઓક્સિજનયુક્ત લોહી પંપ કરી શકતું નથી. મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- ચક્કર આવવા અથવા માથું ફરવું.
- બેહોશી (Syncope) અથવા અચાનક બ્લેકઆઉટ થવું.
- અતિશય થાક અને નબળાઈ અનુભવવી.
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને છાતીમાં દુખાવો.
- ભ્રમ અથવા એકાગ્રતામાં ઘટાડો.
ધબકારા કેમ ધીમા પડી જાય છે?
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ધબકારા ધીમા થવા પાછળ ઘણા શારીરિક અને બાહ્ય કારણો હોઈ શકે છે:
- ઉંમર અને હૃદયરોગ: વધતી ઉંમર (ખાસ કરીને 70 વર્ષ પછી) સાથે હૃદયના પેશીઓમાં થતા ફેરફારો અથવા હાર્ટ એટેકથી થયેલા નુકસાનને કારણે વિદ્યુત સંકેતો ધીમા પડી જાય છે.
- દવાઓ: બીપી અને હૃદયરોગ માટે વપરાતી દવાઓ જેવી કે બીટા-બ્લોકર્સ, કેલ્શિયમ ચેનલ બ્લોકર્સ અને ડિજોક્સિન ધબકારાધીમા કરી શકે છે.
- તબીબી સ્થિતિઓ: હાઈપોથાઈરોડિઝમ (થાઈરોઈડની ઉણપ), ઈલેક્ટ્રોલાઈટ અસંતુલન (પોટેશિયમ કે કેલ્શિયમનું સ્તર બગડવું), અને સ્લીપ એપનિયા (ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસ લેવામાં તકલીફ) તેના મુખ્ય કારણો છે.
- ચેપ: લાઈમ રોગ અથવા માયોકાર્ડિટિસ જેવા ચેપ પણ હૃદયની કાર્યપ્રણાલીને અસર કરી શકે છે.
એથ્લેટ્સ માટે આ સામાન્ય છે
રસપ્રદ વાત એ છે કે પ્રશિક્ષિત એથ્લેટ્સ અને યુવાનો માટે ધીમી હૃદય ગતિ (40-60 BPM) ઘણીવાર ચિંતાનો વિષય હોતી નથી. તેને ‘એથ્લેટિક હાર્ટ સિન્ડ્રોમ’ કહેવામાં આવે છે, જ્યાં નિયમિત વ્યાયામને કારણે હૃદય એટલું સક્ષમ બની જાય છે કે તે ઓછા ધબકારામાં પણ શરીરની જરૂરિયાત પૂરી કરી દે છે.
તપાસ અને સારવાર
બ્રેડીકાર્ડિયાના નિદાન માટે સૌથી સામાન્ય ટેસ્ટ ECG છે. આ ઉપરાંત, ડોકટરો હૃદયની રચના જોવા માટે ઈકોકાર્ડિયોગ્રામ (Echo) અને લાંબા સમય સુધી દેખરેખ રાખવા માટે હોલ્ટર મોનિટરિંગની સલાહ આપે છે.
સારવાર માટે, ડોકટરો પહેલા મૂળ કારણ (જેમ કે થાઈરોઈડ અથવા દવા) ની સારવાર કરે છે. કટોકટીની સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારા વધારવા માટે એટ્રોપિન (Atropine) ઇન્જેક્શનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો સમસ્યા ગંભીર અને કાયમી હોય, તો હૃદયના ધબકારા સામાન્ય રાખવા માટે પેસમેકર (Pacemaker) લગાવવામાં આવે છે.
બચાવના ઉપાયો
હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટે નિષ્ણાતોએ કેટલાક સૂચનો આપ્યા છે:
- નિયમિત વ્યાયામ કરો અને પૌષ્ટિક આહાર લો.
- વજન, બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રિત રાખો.
- ધૂમ્રપાન અને દારૂના વધુ પડતા સેવનથી બચો.
- તણાવનું સંચાલન કરો અને 7 થી 9 કલાકની પૂરતી ઊંઘ લો.
નોંધ: જો તમારી હૃદય ગતિ અચાનક ઓછી થઈ જાય અને તમને છાતીમાં દુખાવો કે શ્વાસ લેવામાં ઘણી મુશ્કેલી પડે, તો તરત જ ઈમરજન્સી મેડિકલ સહાય લો.
