ભારત-EU મુક્ત વ્યાપાર કરાર: 27 જાન્યુઆરીએ થશે ઐતિહાસિક જાહેરાત; વાણિજ્ય મંત્રીએ તેને ગણાવ્યો ‘તમામ કરારોની જનની’
ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) 27 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી એક ઐતિહાસિક શિખર સંમેલન દરમિયાન તેમના બહુપ્રતિક્ષિત મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) ની વાટાઘાટોના સમાપનની સત્તાવાર જાહેરાત કરવા માટે તૈયાર છે. વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે આ સમજૂતીને “તમામ કરારોની જનની” (Mother of all deals) કહી છે, જે ભારતના વૈશ્વિક વ્યાપારી પરિદ્રશ્યને બદલી શકે છે.
મુખ્ય અતિથિ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી
યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન અને યુરોપિયન કાઉન્સિલના પ્રમુખ એન્ટોનિયો કોસ્ટા 25 થી 27 જાન્યુઆરી સુધી ભારતની રાજકીય મુલાકાતે રહેશે અને 26 જાન્યુઆરીએ પ્રજાસત્તાક દિવસની ઉજવણીમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે હાજરી આપશે. આ મુલાકાત દરમિયાન માત્ર વેપાર જ નહીં, પરંતુ સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ભાગીદારી કરાર પર પણ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે, જેમાં પ્રથમ વખત EU ની એક સૈન્ય ટુકડી પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડમાં ભાગ લેશે.
આર્થિક પ્રભાવ અને વ્યાપારી આંકડા
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ સમજૂતી ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે EU ભારતનું સૌથી મોટું વ્યાપારી ભાગીદાર છે, જેનો 2024-25માં દ્વિપક્ષીય વસ્તુઓનો વેપાર $136.53 બિલિયન રહ્યો છે. અંદાજ મુજબ, આ કરારથી બંને પક્ષોને વેપારમાં €8 બિલિયનથી €8.5 બિલિયન સુધીનો લાભ થઈ શકે છે.
- ભારતની માંગ: કાપડ, ચામડું, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ સામાન માટે શૂન્ય-ડ્યુટી એક્સેસ.
- EU ની પ્રાથમિકતા: ઓટોમોબાઈલ, વાઈન, ડેરી અને તબીબી ઉપકરણો પરની ડ્યુટીમાં ઘટાડો.
ભૂ-રાજકીય મહત્વ અને પડકારો
આ સમજૂતી એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે સંરક્ષણવાદ (protectionism) વધી રહ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની “અમેરિકા ફર્સ્ટ” નીતિ અને ભારતીય નિકાસ પર લાદવામાં આવેલા 50% ટેરિફ વચ્ચે આ સોદો ભારત માટે એક વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા કવચ તરીકે કામ કરશે. તે ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ભારતને “ચીન-પ્લસ-વન” સપ્લાય ચેઇન વિકલ્પ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં પણ મદદ કરશે.
જોકે, કેટલાક વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ હજુ પણ ચર્ચામાં છે:
- CBAM: EU નો કાર્બન ટેક્સ.
- ધોરણો: શ્રમ અને પર્યાવરણના કડક ધોરણો.
- ડેટા સુરક્ષા: ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદો અને બૌદ્ધિક સંપત્તિ અધિકારો (IPR).
- ફાર્મા: EU દ્વારા ‘ડેટા એક્સક્લુઝિવિટી’ની માંગ ભારતની જેનરિક દવાઓના ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે.
લગભગ બે દાયકા (2007 થી) ની લાંબી પ્રક્રિયા અને 2013 માં આવેલા અવરોધ પછી, આ FTA હવે તેના અંતિમ કાયદાકીય તબક્કામાં છે. આ સોદો માત્ર ભારતની નિકાસને જ વેગ નહીં આપે, પરંતુ ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને સેમિકન્ડક્ટર્સ જેવા ઉચ્ચ તકનીકી ક્ષેત્રોમાં યુરોપિયન રોકાણને પણ આકર્ષિત કરશે. 27 જાન્યુઆરીની જાહેરાત બાદ, થોડા મહિનામાં તેના પર અંતિમ હસ્તાક્ષર થવાની અપેક્ષા છે.
