જો મૃત્યુ પછી ‘તેરમું’ ન કરવામાં આવે તો શું થાય? ગરુડ પુરાણમાં આપ્યો છે તેનો સચોટ જવાબ

મૃત્યુના ૧૩ દિવસ સુધી આત્મા ક્યાં રહે છે? જાણો તેરમાની વિધિનું આધ્યાત્મિક મહત્વ

હિન્દુ ધર્મમાં જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી ૧૬ સંસ્કારોનું વિધાન છે. આમાં અંતિમ સંસ્કાર સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે આત્માની આ લોકમાંથી વિદાય અને પરલોકની યાત્રાનો આરંભ છે. અવારનવાર લોકો પૂછે છે કે મૃત્યુ પછી ૧૩ દિવસ સુધી શોક કેમ મનાવવામાં આવે છે અને ૧૩મા દિવસે ‘તેરમું’ (ભોજન અને દાન) કેમ કરવામાં આવે છે? ગરુડ પુરાણમાં ભગવાન વિષ્ણુએ પક્ષીરાજ ગરુડને આ તમામ જિજ્ઞાસાઓનું સમાધાન આપ્યું છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર, તેરમું એ માત્ર સામાજિક પરંપરા નથી, પરંતુ મૃત આત્માને ‘પ્રેત યોનિ’માંથી મુક્ત કરાવવાનું એક અનિવાર્ય આધ્યાત્મિક ચરણ છે.

૧. ૧૩ દિવસ સુધી ઘરમાં જ રહે છે આત્મા

ગરુડ પુરાણ અનુસાર, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે યમદૂત તેની આત્માને તરત જ યમલોક લઈ જાય છે. ત્યાં આત્માના કર્મોનો હિસાબ જોવામાં આવે છે અને પછી તેને ફરીથી તેના ઘરે છોડી દેવામાં આવે છે. મૃત્યુ પછીના આગામી ૧૩ દિવસ સુધી આત્મા પોતાના પરિવારની વચ્ચે જ રહે છે. તે પોતાના શરીરને યાદ કરે છે, સ્વજનોને રડતા જોઈ દુઃખી થાય છે અને તેમની સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ સૂક્ષ્મ શરીરમાં હોવાને કારણે તે સફળ થઈ શકતી નથી.

૨. ૧૩મા દિવસનું વિજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિકતા

ગરુડ પુરાણ કહે છે કે મૃત્યુ પછી આત્માને નવું શરીર (પિશાચ કે દેવ યોનિ) મળવામાં સમય લાગે છે:

• દશગાત્ર (૧૦મો દિવસ): ૧૦ દિવસ સુધી કરવામાં આવતા પિંડદાનથી આત્માના સૂક્ષ્મ શરીરના અંગોનું નિર્માણ થાય છે.

• તેરમું (૧૩મો દિવસ): ૧૩મા દિવસે કરવામાં આવતું તર્પણ અને ભોજન આત્માને તે શક્તિ પ્રદાન કરે છે, જેનાથી તે યમલોકની કઠિન અને લાંબી યાત્રા (જે લગભગ ૧ વર્ષની હોય છે) નક્કી કરી શકે.

૩. તેરમું ન કરવાથી શું થાય?

શાસ્ત્રોમાં સ્પષ્ટ જણાવાયું છે કે જો કોઈ મૃતકની તેરમાની વિધિ વિધાનપૂર્વક કરવામાં ન આવે, તો તે આત્માને નીચે મુજબના કષ્ટ વેઠવો પડે છે:

ક્યારે અને કેવી રીતે થશે કળિયુગનો અંત? પુરાણોની આ ભવિષ્યવાણીઓ જાણીને ચોંકી જશો!

બાલકનીમાં ભૂલથી પણ ન રાખશો આવા છોડ, ઘરમાં વધી શકે છે નકારાત્મકતા!

• યમદૂતો દ્વારા યાતના: જે મૃતકના નામે પિંડદાન કે તેરમાનું દાન કરવામાં આવતું નથી, તેને યમદૂતો ૧૩મા દિવસે બળજબરીથી ઢસડીને યમલોક લઈ જાય છે. આ યાત્રામાં તેને ભૂખ અને તરસથી તડપવું પડે છે, કારણ કે તેને આગળ વધવા માટે ઊર્જા મળતી નથી.

• પિશાચ યોનિમાં ભટકવું: તેરમું ન થવાથી આત્માને ‘મોક્ષ’ કે ‘પિતૃ લોક’નો માર્ગ મળતો નથી. આવી આત્માઓ ‘પિશાચ’ કે ‘પ્રેત’ યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે અને અનંતકાળ સુધી પૃથ્વી પર જ ભટકતી રહે છે.

• પરિવારજનોને દોષ: ગરુડ પુરાણ અનુસાર, જો સામર્થ્ય હોવા છતાં પરિવારજનો તેરમું નથી કરતા, તો તેઓ ‘પિતૃ દોષ’ના ભાગી બને છે. ભટકતી આત્મા પોતાના જ ઘરમાં અશાંતિ અને કષ્ટનું કારણ બની શકે છે.

૪. તેરમાનું ભોજન અને દાનનું મહત્વ

૧૩મા દિવસે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દાન આપવું (જેમ કે પથારી, છત્રી, ચંપલ, અન્ન) માત્ર એક પ્રથા નથી. એવું માનવામાં આવે છે કે બ્રાહ્મણો દ્વારા આપવામાં આવેલું આ દાન સીધું તે આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

• પાથેય (રસ્તાનું ભાથું): ૧૩મા દિવસનું દાન આત્મા માટે તે લાંબી યાત્રાના ‘રાશન’ કે ‘ભાથા’ જેવું કામ કરે છે.

• સામાજિક શાંતિ: આ દિવસે સામૂહિક ભોજન દ્વારા શોકની સમાપ્તિની જાહેરાત કરવામાં આવે છે અને પરિવાર ફરીથી સામાન્ય જીવન તરફ આગળ વધે છે.૫. શું ગરીબ વ્યક્તિ માટે પણ તેરમું અનિવાર્ય છે?

ગરુડ પુરાણમાં ઉદારતાનો ભાવ પણ છુપાયેલો છે. ભગવાન વિષ્ણુ કહે છે કે તેરમાનો અર્થ પ્રદર્શન કે દેખાડો નથી. જો કોઈ અત્યંત ગરીબ હોય, તો તે માત્ર શ્રદ્ધાપૂર્વક પિંડદાન, જળ તર્પણ અને પોતાની ક્ષમતા અનુસાર એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવીને પણ આ સંસ્કાર પૂર્ણ કરી શકે છે. મુખ્ય વાત ‘શ્રદ્ધા’ છે, તેથી જ તેને ‘શ્રાદ્ધ’ કહેવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

મૃત્યુ પછીનું તેરમું એ આત્માને સન્માનજનક વિદાય આપવાનું અને તેને પ્રેત યોનિના કષ્ટોથી બચાવવાનું માધ્યમ છે. ગરુડ પુરાણ આપણને શીખવે છે કે જે રીતે આપણે જીવતા રહીને આપણી ફરજો બજાવીએ છીએ, તેવી જ રીતે સ્વજનોના ગયા પછી તેમના પ્રત્યે કરવામાં આવેલા આ અંતિમ સંસ્કાર તેમની આગળની સફરને સુખદ બનાવે છે.