ગ્લોબલ ગોલ્ડ રશ: ભારત અને ચીને અમેરિકી ખજાનાથી બનાવી દૂરી, સોનાના ભંડારમાં ભારે વધારો
વૈશ્વિક આર્થિક અને ભૌગોલિક-રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો પોતાની વ્યૂહરચનામાં મોટો ફેરફાર કરી રહી છે. ભારત અને ચીન ખાસ કરીને અમેરિકી ટ્રેઝરી (સરકારી દેવું) વેચીને સોનાના સુરક્ષિત ભંડારમાં વધારો કરી રહ્યા છે. આ વ્યૂહાત્મક ફેરફાર જોખમ વ્યવસ્થાપન અને વૈવિધ્યકરણ (diversification) ની દિશામાં એક વિચારેલું પગલું માનવામાં આવે છે.
ભારતનું વ્યૂહાત્મક પગલું: અમેરિકી દેવામાં ઘટાડો, સોનામાં વૃદ્ધિ
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે (RBI) પોતાની વિદેશી મુદ્રા ભંડારની વ્યૂહરચનામાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કર્યો છે. અમેરિકી ટ્રેઝરી વિભાગના આંકડા અનુસાર, ઓક્ટોબર 2025 ના અંત સુધીમાં ભારતનું અમેરિકી ટ્રેઝરી હોલ્ડિંગ્સ ઘટીને $190 બિલિયન રહી ગયું છે, જે એક વર્ષ પહેલાની સરખામણીમાં $50.7 બિલિયનનો મોટો ઘટાડો દર્શાવે છે.
તેનાથી વિપરીત, RBI એ સોનાની ખરીદીમાં તેજી બતાવી છે:
- ઓક્ટોબર 2025 ના અંત સુધીમાં ભારતનો સુવર્ણ ભંડાર વધીને 880.18 મેટ્રિક ટન થઈ ગયો છે, જે ગયા વર્ષે 866.8 મેટ્રિક ટન હતો.
- ભારતના કુલ વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં સોનાનો હિસ્સો 9.3% થી વધીને 13.6% થયો છે.
આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેંકના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ગૌરા સેનગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, આ પગલું વિકસિત અર્થતંત્રોમાં વધતા નાણાકીય દબાણ અને બોન્ડ યીલ્ડમાં ઉતાર-ચઢાવથી થતા નુકસાનથી બચવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.
ચીનનો બેવડો હુમલો: દેવામાં કાપ અને વિશાળ સોનાની શોધ
ચીને અમેરિકી દેવા પરની પોતાની નિર્ભરતામાં ઘણો ઘટાડો કર્યો છે. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં, ચીનનું અમેરિકી ટ્રેઝરી હોલ્ડિંગ્સ ઘટીને $682.6 બિલિયન પર આવી ગયું છે, જે 2008 પછીનું સૌથી નીચું સ્તર છે. કેટલાક નિષ્ણાતોએ અમેરિકી દેવાને ‘પોન્ઝી સ્કીમ’ જેવું ગણાવ્યું છે અને વધતા નાણાકીય જોખમોને કારણે તેમાંથી બહાર નીકળવાને યોગ્ય ઠેરવ્યું છે.
અમેરિકી દેવું ઘટાડવાની સાથે ચીને પોતાના ઘરેલું સોનાના ઉત્પાદન અને શોધમાં રેકોર્ડ સફળતા મેળવી છે:
- ચીને લિયાઓનિંગ પ્રાંતમાં 1,444 ટન સોનાના વિશાળ ભંડાર (દાદોંગગૌ નિક્ષેપ) ની શોધ કરી છે, જેની કિંમત અંદાજે $193 બિલિયન આંકવામાં આવી છે.
- આ ઉપરાંત, શિનજિયાંગના કુનલુન પર્વતો અને હુનાન પ્રાંતમાં પણ મોટા ભંડાર મળ્યા છે. 2025 માં જાહેર કરાયેલી આ ત્રણેય શોધોને મળીને કુલ 3,400 ટનથી વધુ સોનાના ભંડારનો અંદાજ છે.
- ડિસેમ્બર 2025 ના અંત સુધીમાં પીપલ્સ બેંક ઓફ ચાઈના (PBoC) નો સત્તાવાર સુવર્ણ ભંડાર વધીને 74.15 મિલિયન ઔંસ થયો છે.
શા માટે વધી રહ્યું છે સોનાનું આકર્ષણ?
વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો, ખાસ કરીને ઉભરતા બજારો (જેમ કે ઉઝબેકિસ્તાન, કઝાકિસ્તાન, ભારત અને પોલેન્ડ), સોનાને એક “વ્યૂહાત્મક અનામત સંપત્તિ” તરીકે જોઈ રહી છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- ડી-ડોલરાઇઝેશન (De-dollarization): રશિયા અને ચીન જેવા દેશો પશ્ચિમી પ્રતિબંધો અને ડોલરના વર્ચસ્વના જોખમથી બચવા માટે સોનાને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે.
- સુરક્ષિત રોકાણ: સોનું કોઈની જવાબદારી (liability) નથી અને તેમાં ડિફોલ્ટનું કોઈ જોખમ હોતું નથી.
- મોંઘવારી સામે રક્ષણ: ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને મોંઘવારીના સમયમાં સોનું એક અસરકારક ‘હેજ’ (બચાવ) તરીકે કામ કરે છે.
ભવિષ્યનો અંદાજ: $5,000 પ્રતિ ઔંસ તરફ
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સોનાના ભાવમાં તેજી ચાલુ રહેશે. 2026 ના અંત સુધીમાં સોનાની કિંમત $5,000 પ્રતિ ઔંસ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. જેપી મોર્ગન અને ગોલ્ડમેન સૅક્સ જેવી સંસ્થાઓએ પણ તેમના ભાવના લક્ષ્યાંકો વધારી દીધા છે, જેનું મુખ્ય કારણ સેન્ટ્રલ બેંકોની સતત ખરીદી અને અમેરિકી ડોલરની સંભવિત નબળાઈ છે.
ભારત અને ચીનની આ કાર્યવાહી માત્ર ટૂંકા ગાળાનું પોર્ટફોલિયો એડજસ્ટમેન્ટ નથી, પરંતુ એક માળખાકીય ફેરફાર (structural shift) છે. જેમ-જેમ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા વધુ ખંડિત થઈ રહી છે, તેમ-તેમ સોનું ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતાઓ સામે એક મજબૂત કવચ બનીને ઉભરી રહ્યું છે.
