પારિજાત: માત્ર ધાર્મિક જ નહીં, આયુર્વેદમાં પણ છે વરદાન સમાન, સાંધાના દુખાવા માટે છે અચૂક ઈલાજ
સામાન્ય જ્ઞાનની દુનિયા રહસ્યોથી ભરેલી છે. કેટલાક સવાલો સાંભળવામાં ખૂબ જ સરળ લાગે છે, પરંતુ તેનો સાચો જવાબ આપણી સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક જડો સાથે જોડાયેલો હોય છે. “સ્વર્ગનું વૃક્ષ” (Tree of Heaven) કોને કહેવાય? આ એક એવો જ પ્રશ્ન છે. જ્યારે આપણે આ વૃક્ષની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે આપણી સામે ‘પારિજાત’ (Parijat) નું નામ આવે છે. તેને દેવતાઓનું વૃક્ષ માનવામાં આવે છે. હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં તેનો ઉલ્લેખ એક એવા વૃક્ષ તરીકે મળે છે જે માત્ર પૃથ્વી પર જ નહીં, પરંતુ દેવલોકમાં પણ પોતાની સુગંધ ફેલાવે છે.
૧. પારિજાત (હરસિંગાર)શું છે?
૧. પારિજાત (હરસિંગાર)શું છે?પારિજાત એક વિશેષ પ્રકારના ફૂલો વાળું વૃક્ષ છે, જેને ગુજરાતી અને હિન્દીમાં ‘હરશિંગાર’ અને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં Nyctanthes arbor-tristis કહેવામાં આવે છે. તેની કેટલીક અદભૂત વિશેષતાઓ તેને અન્ય વૃક્ષોથી અલગ બનાવે છે:
-
રાતની રાણી: પારિજાતના ફૂલો માત્ર રાત્રે જ ખીલે છે અને સૂર્યોદય પહેલા પોતાની મેળે જ જમીન પર ખરી પડે છે.
-
અનોખી બનાવટ: તેના ફૂલો સફેદ રંગના હોય છે અને તેની દાંડી (Stalk) કેસરી રંગની હોય છે. તેની સુગંધ એટલી મનમોહક હોય છે કે તે ઘણી દૂર સુધી અનુભવી શકાય છે.
-
ધાર્મિક અપવાદ: હિંદુ ધર્મમાં સામાન્ય રીતે એ ફૂલો પૂજા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા નથી જે જમીન પર પડી ગયા હોય, પરંતુ પારિજાત એકમાત્ર એવું ફૂલ છે જેને જમીન પરથી ઉઠાવીને પણ ભગવાનને ચડાવવામાં આવે છે.
૨. તેને ‘સ્વર્ગનું વૃક્ષ’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
પારિજાતને સ્વર્ગનું વૃક્ષ (Tree of Heaven) કહેવા પાછળ ચોક્કસ પૌરાણિક કારણો છે:
સમુદ્ર મંથનથી ઉત્પત્તિ
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, જ્યારે દેવતાઓ અને અસુરો વચ્ચે ‘સમુદ્ર મંથન’ થયું હતું, ત્યારે સમુદ્રમાંથી ૧૪ રત્નો નીકળ્યા હતા. પારિજાત વૃક્ષ પણ તે દિવ્ય રત્નોમાંનું એક હતું. મંથનમાંથી નીકળ્યા પછી આ વૃક્ષને ઇન્દ્રદેવે સ્વર્ગની વાટિકા (નંદન કાનન) માં સ્થાપિત કર્યું હતું, જેના કારણે તેને ‘સ્વર્ગનું વૃક્ષ’ કહેવામાં આવ્યું.
ઇન્દ્રલોકની શોભા
માનવામાં આવે છે કે સદીઓ સુધી આ વૃક્ષ માત્ર સ્વર્ગમાં જ રહ્યું. તેની સુગંધથી દેવતાઓ પ્રસન્ન રહેતા હતા. પાછળથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તેને સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર લાવ્યા હતા. પૌરાણિક કથા અનુસાર, શ્રીકૃષ્ણે તેમની પત્ની સત્યભામાની ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે ઇન્દ્રદેવ સાથે યુદ્ધ કરીને આ વૃક્ષ જીત્યું હતું અને તેને દ્વારકામાં રોપ્યું હતું.
દિવ્ય અને પવિત્ર આભા
માનવામાં આવે છે કે આ વૃક્ષને સ્પર્શ કરવા માત્રથી થાક ઉતરી જાય છે અને મનને અસીમ શાંતિ મળે છે. દેવતાઓને તેના ફૂલો અત્યંત પ્રિય છે, તેથી તેને ‘દેવ-વૃક્ષ’ પણ કહેવામાં આવે છે.
૩. પારિજાતના ઔષધીય અને સ્વાસ્થ્ય લાભ
૩. પારિજાતના ઔષધીય અને સ્વાસ્થ્ય લાભમાત્ર ધાર્મિક જ નહીં, પરંતુ આયુર્વેદમાં પણ પારિજાતને ‘સુવર્ણ’ જેવું મૂલ્યવાન માનવામાં આવ્યું છે:
-
એન્ટીઓક્સીડેન્ટનો ખજાનો: તેના ફૂલો અને પાંદડા એન્ટીઓક્સીડેન્ટ્સથી ભરપૂર હોય છે, જે શરીરને ફ્રી રેડિકલ્સથી બચાવે છે.
-
ગઠિયા (Arthritis) માં રામબાણ: તેના પાંદડાનો ઉકાળો સાંધાના દુખાવા અને સાયટિકા (Sciatica) ના ઈલાજમાં અચૂક માનવામાં આવે છે.
-
રોગપ્રતિકારક શક્તિ: તે ઇમ્યુન સિસ્ટમને મજબૂત કરવામાં મદદ કરે છે અને તાવ, ઉધરસ જેવી સમસ્યાઓમાં રાહત આપે છે.
-
ત્વચા માટે: તેના ફૂલોની પેસ્ટ ચહેરા પર લગાવવાથી ચમક આવે છે અને ત્વચા સંબંધિત રોગો દૂર થાય છે.
૪. પારિજાતનું ઐતિહાસિક મહત્વ (બારાબંકીનું વૃક્ષ)
ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના બારાબંકી જિલ્લામાં એક અતિ પ્રાચીન પારિજાત વૃક્ષ છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ ઝાડ હજારો વર્ષ જૂનું છે. આ ઝાડ વિશે કહેવામાં આવે છે કે તેમાં ન તો બીજ બને છે અને ન તો તેની કલમ લગાવી શકાય છે. આ પોતાની રીતે એકમાત્ર પ્રાચીન વૃક્ષ છે, જેને જોવા માટે દુનિયાભરથી લોકો આવે છે.
નિષ્કર્ષ
પારિજાત કે હરશિંગાર માત્ર એક ઝાડ નથી, પરંતુ તે આપણા ઇતિહાસ, આસ્થા અને વિજ્ઞાનનો અદભૂત સંગમ છે. સ્વર્ગથી પૃથ્વી સુધીની તેની સફર તેને ખરેખર ‘દિવ્ય’ બનાવે છે. ભલે તે તેની મનમોહક સુગંધ હોય કે તેના ચમત્કારી ઔષધીય ગુણો, પારિજાત દરેક રીતે ‘સ્વર્ગનું વૃક્ષ’ કહેવાને પાત્ર છે. હવે પછી જ્યારે તમે આ સફેદ-કેસરી ફૂલને જુઓ, ત્યારે યાદ રાખજો કે તમે એક એવી વસ્તુ જોઈ રહ્યા છો જે ક્યારેય દેવતાઓના આંગણની શોભા હતી.
