ડિજિટલ સર્વેલન્સ કે ટેક્સ ચોરી પર લગામ? ઈન્કમ ટેક્સના નવા નિયમો સામે ICAI એ ઉઠાવ્યા સવાલો.
૨૦૨૬ના રોજ મળેલી માહિતી મુજબ, ભારતની સર્વોચ્ચ એકાઉન્ટિંગ સંસ્થા ICAI (Institute of Chartered Accountants of India) એ આવકવેરાના નવા કાયદાઓ સામે લાલબત્તી ધરી છે. ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટ, ૨૦૨૫ (જે ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ થી અમલી થવા જઈ રહ્યો છે) ની કેટલીક જોગવાઈઓ હેઠળ ટેક્સ અધિકારીઓને કરદાતાઓના ખાનગી ઈમેલ, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ અને અન્ય ડિજિટલ ઉપકરણોને સ્કેન કરવાની વ્યાપક સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
સેક્શન ૨૪૭: શું છે આ નવો વિવાદ?
નવા ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટની કલમ ૨૪૭ (Section 247) હેઠળ, સર્ચ અને સીઝર (Search and Seizure) કામગીરી દરમિયાન આવકવેરા અધિકારીઓને અભૂતપૂર્વ શક્તિઓ મળે છે:
-
ડિજિટલ એક્સેસ: અધિકારીઓ હવે માત્ર લોકર કે કબાટ જ નહીં, પરંતુ કરદાતાના કોમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં રહેલા ઈમેલ, ક્લાઉડ સ્ટોરેજ અને સોશિયલ મીડિયા ડેટાની પણ તપાસ કરી શકશે.
-
એક્સેસ કોડ ઓવરરાઈડ: જો કરદાતા પાસવર્ડ કે એક્સેસ કોડ ન આપે, તો અધિકારીઓને તેને ‘ઓવરરાઈડ’ કરવાની (તોડવાની) પણ કાયદાકીય સત્તા આપવામાં આવી છે.
-
વર્ચ્યુઅલ સ્પેસ: આ કાયદો ‘વર્ચ્યુઅલ ડિજિટલ સ્પેસ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે, જેનો વ્યાપ ઘણો મોટો છે.
૨. ICAI ની મુખ્ય ચિંતાઓ અને પ્રાઈવસી રિસ્ક
ICAI એ તેના પ્રી-બજેટ મેમોરેન્ડમમાં જણાવ્યું છે કે આવી અનિયંત્રિત સત્તાઓથી ડિજિટલ સર્વેલન્સ (જાપ્તો) વધવાનું જોખમ છે:
-
ખાનગી વિગતોનું જોખમ: ઈમેલ અને સોશિયલ મીડિયામાં વ્યક્તિની અત્યંત અંગત માહિતી હોય છે જેનો ટેક્સ ચોરી સાથે કોઈ સંબંધ ન હોઈ શકે.
-
દુરુપયોગની શક્યતા: અધિકારીઓને આટલી વ્યાપક સત્તા મળવાથી તેનો દુરુપયોગ થવાની અને કરદાતાઓને હેરાન કરવાની શક્યતા વધી જાય છે.
-
પુટ્ટસ્વામી જજમેન્ટ: સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રાઈવસીને મૂળભૂત અધિકાર ગણાવ્યો છે, ICAI માને છે કે આ જોગવાઈ તે ચુકાદાની વિરુદ્ધ જઈ શકે છે.
ICAI એ સરકારને શું સૂચન આપ્યું?
ICAI એ સરકારને આ બાબતે મધ્યમ માર્ગ કાઢવા માટે ‘નજ’ (Nudge) કર્યું છે:
-
માત્ર ઓફિશિયલ ઈમેલ: સંસ્થાએ સૂચન આપ્યું છે કે તપાસ અધિકારીઓને માત્ર કરદાતાના ઓફિશિયલ (વ્યાપારી) ઈમેલ એકાઉન્ટ્સ તપાસવાની જ મંજૂરી હોવી જોઈએ.
-
સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા: કયા સંજોગોમાં ડિજિટલ ડેટા એક્સેસ કરી શકાય તેની કડક એસઓપી (SOP) બનાવવી જોઈએ જેથી સામાન્ય અને પ્રામાણિક કરદાતાઓને ડર ન લાગે.
સરકાર અને PIB ની સ્પષ્ટતા
સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાયેલી ગભરાટ વચ્ચે, સરકાર અને PIB Fact Check એ કેટલીક સ્પષ્ટતાઓ કરી છે:
-
માત્ર સર્ચ ઓપરેશનમાં: આ સત્તાઓનો ઉપયોગ રોજિંદા કામકાજ કે સામાન્ય સ્ક્રુટિનીમાં નહીં થાય. તે માત્ર ત્યારે જ વપરાશે જ્યારે ગંભીર ટેક્સ ચોરીના પુરાવા હોય અને સત્તાવાર ‘સર્ચ’ વોરંટ બહાર પાડવામાં આવ્યું હોય.
-
નો રૂટિન મોનિટરિંગ: સામાન્ય કરદાતાઓના વોટ્સએપ (WhatsApp) કે ઇન્સ્ટાગ્રામ (Instagram) પર કોઈ નજર રાખવામાં આવશે નહીં.
૨૦૨૬ થી બદલાતી ટેક્સ દુનિયા
૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ થી ભારતની ટેક્સ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે બદલાવા જઈ રહી છે. સરકાર AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) નો ઉપયોગ કરીને કરદાતાના ખર્ચ અને આવક વચ્ચેના તફાવતને પકડવાની તૈયારી કરી રહી છે. ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ હવે ટેક્સ ચોરી પકડવા માટેનું સૌથી મોટું હથિયાર બનશે.
નિષ્કર્ષ
ICAI ની આ ચેતવણી સરકાર માટે જાગૃતિનો સંકેત છે. ટેક્સ કલેક્શન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ લોકશાહીમાં અનિવાર્ય છે. આગામી બજેટમાં આ કલમમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે કે નહીં તેના પર સૌની નજર રહેશે.
