જો ઈરાનમાં સત્તા પલટો થાય તો કમાન કોણ સંભાળશે? માર્કો રુબિયોએ આપ્યો સ્પષ્ટ જવાબ
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ચેતવણીઓ વચ્ચે અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ ઈરાનમાં ‘શાસન પરિવર્તન’ (Regime Change) અંગે મોટું નિવેદન આપ્યું છે. એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે જો વર્તમાન ઈસ્લામિક શાસન પડી ભાંગે તો તેની જગ્યા કોણ લેશે, ત્યારે રુબિયોએ અમેરિકાની નવી અને આક્રમક વ્યૂહરચનાનો સંકેત આપ્યો હતો.
માર્કો રુબિયોનું નિવેદન: ‘ઈરાની જનતા જ નક્કી કરશે’
માર્કો રુબિયોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિને સત્તા પર બેસાડવા માંગતું નથી, પરંતુ તે ઈરાની જનતાની સ્વતંત્રતાનું સમર્થન કરે છે. તેમણે કહ્યું:
“ઈરાન એક સમૃદ્ધ ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિ ધરાવતો દેશ છે. ત્યાં પ્રતિભાશાળી લોકોની કમી નથી. અમારો ઉદ્દેશ્ય તેહરાનમાં બેઠેલા તે શાસનને હટાવવાનો છે જે આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપે છે. સત્તા કોણ સંભાળશે તેનો નિર્ણય ઈરાનના લોકો લોકશાહી રીતે કરશે.”
જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે અમેરિકાના આ કડક શબ્દો માત્ર માનવાધિકાર સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે ઈરાનની વર્તમાન શાસન પદ્ધતિને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખવાની તૈયારી દર્શાવે છે.
સંભવિત દાવેદારો કોણ હોઈ શકે?
રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે જો ઈરાનમાં સત્તા પરિવર્તન થાય છે, તો નીચે મુજબના વિકલ્પોની ચર્ચા થઈ રહી છે:
- રેઝા પહલવી (બહાર ફેંકાયેલા રાજકુમાર): ઈરાનના પૂર્વ શાહના પુત્ર રેઝા પહલવી અત્યારે અમેરિકામાં દેશનિકાલ ભોગવી રહ્યા છે. વિદેશમાં વસતા ઈરાનીઓ અને દેશની અંદરના કેટલાક જૂથોમાં તેમની લોકપ્રિયતા વધી છે. તેઓ લાંબા સમયથી ઈરાનમાં બિનસાંપ્રદાયિક લોકશાહીની માંગ કરી રહ્યા છે.
- નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ રેઝિસ્ટન્સ ઓફ ઈરાન (NCRI): આ જૂથના નેતા મરિયમ રજવી પણ એક મજબૂત વિરોધ પક્ષ તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. તેઓ મહિલાઓના અધિકારો અને લોકશાહી શાસન માટે સતત અવાજ ઉઠાવતા આવ્યા છે.
- આંતરિક બળવો: ઈરાનની સેના અથવા વહીવટીતંત્રની અંદરથી કોઈ ઉદારવાદી જૂથ સત્તા કબજે કરે તેવી પણ શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
અમેરિકાની નીતિમાં મોટો ફેરફાર
અગાઉના વહીવટીતંત્રમાં અમેરિકા માત્ર ઈરાન સાથે પરમાણુ કરાર અથવા માનવાધિકાર ભંગના મુદ્દે વાત કરતું હતું. પરંતુ માર્કો રુબિયો અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની જોડી હવે ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ (મહત્તમ દબાણ) થી આગળ વધીને શાસન બદલવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી હોય તેવું લાગે છે.
- આર્થિક નાકેબંધી: અમેરિકા ઈરાનના તેલ નિકાસ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકીને તેને આર્થિક રીતે પાયમાલ કરવા માંગે છે.
- ઇઝરાયેલ સાથેનું ગઠબંધન: ટ્રમ્પ પ્રશાસન ઈરાન વિરોધી મોરચામાં ઇઝરાયેલ અને આરબ દેશોને સાથે રાખીને તેહરાનને એકલું પાડવાની વ્યૂહરચના અપનાવી રહ્યું છે.
ભારત માટે આના શું સંકેત છે?
ભારત માટે ઈરાન વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ મહત્વનું છે, ખાસ કરીને ચબહાર પોર્ટ અને રશિયા સુધીના વ્યાપારિક માર્ગ માટે. જો ઈરાનમાં સત્તા પરિવર્તન થાય અને ત્યાં અમેરિકા સમર્થિત સરકાર આવે, તો ભારત માટે વ્યાપારિક અને સુરક્ષા સંબંધિત સ્થિતિ વધુ સાનુકૂળ બની શકે છે. પરંતુ જો આ પ્રક્રિયા હિંસક બને, તો મધ્ય પૂર્વમાં અસ્થિરતા ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા (તેલની આયાત) માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
માર્કો રુબિયોનું આ નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે અમેરિકા હવે ઈરાન મુદ્દે કોઈ પણ પ્રકારની નરમાશ દાખવવાના મૂડમાં નથી. આવનારા મહિનાઓમાં તેહરાન અને વોશિંગ્ટન વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ કઈ દિશામાં જાય છે, તેના પર આખી દુનિયાની નજર રહેશે.
