શરીરની સહનશક્તિની મર્યાદા: કેટલી ઠંડીમાં આપણું શરીર સાથ છોડી દે છે? જાણો વધુ પડતી ઠંડીમાં શું થાય છે
ઉત્તર ભારત સહિત દેશના અનેક ભાગોમાં અત્યારે કડકડતી ઠંડી પડી રહી છે. તાપમાન શૂન્યની નજીક પહોંચતા જ જનજીવન અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય છે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, માનવ શરીર એક મશીન જેવું છે જે ચોક્કસ તાપમાનમાં જ શ્રેષ્ઠ રીતે કામ કરે છે. જો બહારની ઠંડી મર્યાદા વટાવી જાય, તો શરીરના અંગો એક પછી એક કામ કરવાનું બંધ કરી શકે છે.
શરીરનું સામાન્ય તાપમાન અને ઠંડીની અસર
માનવ શરીરનું સામાન્ય આંતરિક તાપમાન અંદાજે 37°C (98.6°F) હોય છે. આપણું મગજ (હાયપોથાલેમસ) આ તાપમાનને જાળવી રાખવા માટે સતત મહેનત કરે છે.
- કંપારી (Shivering): જ્યારે બહારની ઠંડી વધે છે, ત્યારે સ્નાયુઓ ઝડપથી સંકોચાય છે અને ફેલાય છે, જેને આપણે ધ્રુજારી કહીએ છીએ. આ શરીર દ્વારા ગરમી પેદા કરવાનો પ્રથમ પ્રયાસ છે.
- રુધિરભિસરણ: ઠંડીમાં શરીર લોહીને મહત્વપૂર્ણ અંગો (હૃદય, ફેફસાં) તરફ વાળે છે, જેથી હાથ-પગની આંગળીઓ સૌથી પહેલા ઠંડી અને સુન્ન પડી જાય છે.
હાયપોથર્મિયા: જ્યારે તાપમાન ખતરનાક રીતે ઘટે છે
જ્યારે શરીરનું તાપમાન 35°C (95°F) થી નીચે જાય છે, ત્યારે તે સ્થિતિને ‘હાયપોથર્મિયા’ કહેવામાં આવે છે. આ એક મેડિકલ ઈમરજન્સી છે.
| તાપમાન | અસર અને લક્ષણો |
| 32°C – 35°C | ખૂબ ધ્રુજારી, થાક, બોલવામાં તકલીફ અને મૂંઝવણ. |
| 28°C – 32°C | ધ્રુજારી બંધ થઈ જાય છે, સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય છે અને વ્યક્તિ બેભાન થઈ શકે છે. |
| 28°C થી નીચે | હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થઈ જાય છે અને મૃત્યુનું જોખમ રહે છે. |
ફ્રોસ્ટબાઈટ: જ્યારે કોષો થીજી જાય છે
જ્યારે આપણે લાંબા સમય સુધી માઈનસ તાપમાનમાં રહીએ છીએ, ત્યારે ત્વચા અને નીચેના ટિશ્યુ થીજી જાય છે. તેને ‘ફ્રોસ્ટબાઈટ’ કહેવાય છે. આમાં આંગળીઓ, નાક અથવા કાનના કોષો મરી જાય છે અને લોહીનો પુરવઠો બંધ થવાને કારણે તે ભાગ કાળો પડી જાય છે.
વધતી ઠંડીમાં થતી અન્ય મુખ્ય સમસ્યાઓ
- હાર્ટ એટેકનું જોખમ: ઠંડીમાં લોહીની નળીઓ સંકોચાય છે, જેનાથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે. હૃદયને લોહી પંપ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જે હાર્ટ એટેકનું કારણ બની શકે છે.
- શ્વાસની તકલીફ: ઠંડી અને સૂકી હવા ફેફસામાં જાય ત્યારે અસ્થમા અને બ્રોન્કાઈટિસના દર્દીઓની મુશ્કેલી વધે છે.
- સાંધાનો દુખાવો: લોહીનો પ્રવાહ ઓછો થવાને કારણે સંધિવા (Arthritis) ના દર્દીઓને અસહ્ય પીડા થાય છે.
બચવાના ઉપાયો
- લેયરિંગ: એક જાડા કપડાને બદલે ત્રણ-ચાર પાતળા કપડાં પહેરો. તે શરીરની ગરમીને પકડી રાખે છે.
- માથું અને કાન ઢાંકો: શરીરની 30-40% ગરમી માથાના ભાગેથી બહાર નીકળે છે, તેથી ટોપી પહેરવી અનિવાર્ય છે.
- હાઇડ્રેશન: શિયાળામાં તરસ ઓછી લાગે છે, પણ શરીરને હાઇડ્રેટ રાખવા માટે નવશેકું પાણી પીતા રહો.
- પોષણ: આદુ, લસણ, ગોળ અને ડ્રાય ફ્રૂટ્સ જેવો ગરમ ખોરાક લો.
માનવ શરીર હિંમતવાન છે, પણ કુદરત સામે તેની મર્યાદા છે. જો તમને અચાનક વધુ પડતી ધ્રુજારી, સુસ્તી અથવા અંગો સુન્ન પડવા લાગે, તો તેને અવગણશો નહીં.
