જમતા પહેલા કરો આ 5 કામ, હંમેશા જળવાઈ રહેશે માતા અન્નપૂર્ણાની કૃપા
હિંદુ ધર્મમાં ‘અન્ન’ ને માત્ર શરીર ચલાવવા માટેનું બળતણ માનવામાં આવતું નથી, પરંતુ તેને ‘બ્રહ્મ’ (ઈશ્વરનું સ્વરૂપ) કહેવામાં આવ્યું છે. શાસ્ત્રોમાં પ્રસિદ્ધ ઉક્તિ છે— “જેવું અન્ન, તેવું મન.” આનો અર્થ એ છે કે આપણે જે પ્રકારનું ભોજન કરીએ છીએ અને જે ભાવથી તેને ગ્રહણ કરીએ છીએ, તેની સીધી અસર આપણા વિચારો, ચારિત્ર્ય અને ભાગ્ય પર પડે છે.
આજની ભાગદોડ ભરી જિંદગીમાં આપણે અવારનવાર મોબાઈલ જોતા અથવા તણાવમાં જમીએ છીએ, જેનાથી શરીરને પોષણ તો મળી જાય છે પણ મનને શાંતિ મળતી નથી. શાસ્ત્રો અનુસાર, જો આપણે ભોજન પહેલા અને પછીના કેટલાક સરળ નિયમોનું પાલન કરીએ, તો તે જ ભોજન આપણા માટે ‘પ્રસાદ’ બની જાય છે અને ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે.
ધર્મમાં ભોજનને પવિત્ર કેમ માનવામાં આવે છે?
અન્નના અધિષ્ઠાત્રી દેવી માતા અન્નપૂર્ણા છે અને પાલનહાર ભગવાન વિષ્ણુ છે. મનુસ્મૃતિ અને ગરુડ પુરાણ જેવા ગ્રંથો અનુસાર, ભોજન કરવું એ એક ‘યજ્ઞ’ સમાન છે. જે રીતે યજ્ઞમાં આહુતિ આપતા પહેલા શુદ્ધતાનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે શરીર રૂપી મંદિરમાં ભોજનની આહુતિ આપતા પહેલા મન અને તનને પવિત્ર કરવું અનિવાર્ય છે.
ભોજન પહેલાના અનિવાર્ય નિયમો
1. શુદ્ધિકરણ (પંચ સ્નાન)
જમતા પહેલા હાથ, પગ અને મોઢું ધોવું અત્યંત આવશ્યક છે. તેને ‘પંચ સ્નાન’ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા છે કે ભીના પગે ભોજન કરવાથી જઠરાગ્નિ (પાચન શક્તિ) તીવ્ર બને છે અને શરીરમાં સકારાત્મક ઉર્જાનો પ્રવાહ વધે છે. આ નિયમ માત્ર સ્વચ્છતા સાથે જોડાયેલો નથી, પરંતુ તે મનને શાંત કરવાની એક પ્રક્રિયા પણ છે.
2. ઈશ્વરનો આભાર અને અન્ન પ્રાર્થના
ભોજનની થાળી સામે આવે ત્યારે સૌથી પહેલા આંખો બંધ કરીને ભગવાનનો આભાર માનવો જોઈએ.
“બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિબ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્।” આ ભાવ સાથે ભોજન શરૂ કરો કે આ અન્ન પરમાત્માની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયું છે. પ્રાર્થના કરવાથી ભોજનના દોષ દૂર થાય છે અને તે અમૃત તુલ્ય બની જાય છે.
3. અન્ન દાનનું મહત્વ (ગ્રાસ કાઢવો)
શાસ્ત્રોમાં ‘પંચબલિ’ નું વિધાન છે. ભોજન શરૂ કરતા પહેલા થાળીમાંથી એક નાનો ભાગ ગાય, કૂતરા, કાગડા અથવા કોઈ જરૂરિયાતમંદ માટે કાઢવો જોઈએ. આ દાન ભાવ આપણા ભીતરના અહંકારને મિટાવે છે અને ઘરમાં બરકત લાવે છે.
4. શાંત અને સૌમ્ય વાતાવરણ
ભોજન હંમેશા એક શાંત જગ્યાએ બેસીને કરવું જોઈએ. જમતી વખતે ક્રોધ કરવો, દલીલ કરવી કે રડવું વર્જિત છે. અશાંત મનથી કરવામાં આવેલું ભોજન શરીર પર વિષ સમાન અસર કરી શકે છે.
ભોજન ગ્રહણ કરતી વખતે ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો
ભોજન ગ્રહણ કરતી વખતે ધ્યાન રાખવા જેવી બાબતો-
દિશાનું જ્ઞાન: પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મુખ રાખીને ભોજન કરવું સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. પૂર્વ દિશામાં મુખ રાખવાથી આયુષ્ય વધે છે અને ઉત્તર દિશામાં મુખ રાખવાથી જ્ઞાન અને ધનની પ્રાપ્તિ થાય છે.
-
અન્નની નિંદા ન કરો: પીરસવામાં આવેલું ભોજન ગમે તેવું હોય, તેની ક્યારેય નિંદા ન કરવી જોઈએ. અન્નની બુરાઈ કરવી એ માતા અન્નપૂર્ણાનું અપમાન માનવામાં આવે છે.
-
મૌન અથવા મધુર વાણી: ભોજન વખતે બિનજરૂરી વાતો ન કરવી. જો બોલવું આવશ્યક હોય, તો માત્ર પ્રિય અને મધુર શબ્દો જ બોલો.
-
સંયમ: જરૂરિયાત કરતા વધારે ભોજન કરવું માત્ર સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક નથી, પરંતુ તેને શાસ્ત્રોમાં ‘લોભ’નું પ્રતીક માનવામાં આવ્યું છે. અડધું પેટ અન્ન, ચોથો ભાગ પાણી અને ચોથો ભાગ હવા માટે ખાલી રાખવો જોઈએ.
ભોજન પછીના નિયમો
1. આચમન અને શુદ્ધિ
જમ્યા પછી હાથ-મોઢું ધોવું અને કોગળા કરવા અનિવાર્ય છે. આ માત્ર સ્વચ્છતા નથી, પણ એક સંકેત છે કે ભોજનનો ‘યજ્ઞ’ પૂર્ણ થયો છે. થાળીમાં ક્યારેય હાથ ન ધોવા જોઈએ, તે દરિદ્રતાનું કારણ બને છે.
2. કૃતજ્ઞતાનો ભાવ
ભોજન પછી ફરી એકવાર ભગવાનનો આભાર માનો કે તેમણે આજની ઉદરપૂર્તિ કરી. આનાથી સંતોષની ભાવના જન્મે છે અને માનસિક તણાવ ઓછો થાય છે.
3. શતપાવલી (સો ડગલાં ચાલવું)
આયુર્વેદ અને ધર્મ બંને જ ભોજન પછી તરત સૂવાની મનાઈ કરે છે. જમ્યા પછી ઓછામાં ઓછા સો ડગલાં ચાલવું જોઈએ, જેને ‘શતપાવલી’ કહેવામાં આવે છે. આનાથી પાચન ક્રિયા સુધરે છે અને આળસ દૂર થાય છે.
4. વજ્રાસનનો અભ્યાસ
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર ભોજન પછી 5-10 મિનિટ વજ્રાસનમાં બેસવું ખૂબ જ શુભ અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક માનવામાં આવે છે. તેનાથી એકાગ્રતા વધે છે અને શરીર ઉર્જાવાન રહે છે.
આ નિયમો અપનાવવાથી થતા લાભ
-
સકારાત્મક ઉર્જા: ઘરમાં સકારાત્મકતા વધે છે અને કલેશ ઓછા થાય છે.
-
માનસિક શાંતિ: ભોજન પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોવાથી મનમાં સંતોષ અને શાંતિ જળવાઈ રહે છે.
-
સ્વાસ્થ્ય: સાચી રીતે અને સાચી દિશામાં બેસીને ખાવાથી બીમારીઓ દૂર રહે છે.
-
ઈશ્વરીય કૃપા: જે વ્યક્તિ અન્નનું સન્માન કરે છે, તેના ઘરે ક્યારેય અન્ન અને ધનની કમી થતી નથી.
નિષ્કર્ષ
ભોજનના આ નિયમો કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પરંતુ જીવન જીવવાની એક શિસ્તબદ્ધ કળા છે. જ્યારે આપણે ભોજનને શ્રદ્ધા સાથે ગ્રહણ કરીએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર પોષણ નહીં પણ આપણા સંસ્કારોનો હિસ્સો બની જાય છે. યાદ રાખો, ઈશ્વરની વિશેષ કૃપા મેળવવા માટે મોટા અનુષ્ઠાનોની જરૂર નથી, બસ તમારી રોજિંદી આદતોને પવિત્ર બનાવવી જ પૂરતી છે.
