આઝાદ ભારતનું પ્રથમ બજેટ કોણે રજૂ કર્યું હતું? જાણો સૌથી વધુ વખત બજેટ રજૂ કરનાર નાણામંત્રીઓ વિશે
ભારતના નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ આ રવિવારે સતત 9મી વખત બજેટ રજૂ કરશે. એક જ વડાપ્રધાનના કાર્યકાળમાં સતત 9 વખત બજેટ રજૂ કરનાર તેઓ એકમાત્ર નાણામંત્રી છે.
બજેટનો ઈતિહાસ: ક્યારે શરૂ થયું?
ભારતમાં બજેટની શરૂઆત બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન થઈ હતી.
- પ્રથમ બજેટ (બ્રિટિશ ભારત): 7 એપ્રિલ 1860ના રોજ બ્રિટિશ સરકારના નાણામંત્રી જેમ્સ વિલ્સને પ્રથમ વખત બજેટ વાંચ્યું હતું.
- આઝાદ ભારતનું પ્રથમ બજેટ: આઝાદી પછી ભારતના પ્રથમ નાણામંત્રી આર. કે. શનમુખમ ચેટ્ટીએ 26 નવેમ્બર 1947ના રોજ પ્રથમ બજેટ રજૂ કર્યું હતું.
સૌથી વધુ વખત બજેટ કોણે રજૂ કર્યા છે?
ભારતના ઈતિહાસમાં સૌથી વધુ વખત બજેટ રજૂ કરવાનો રેકોર્ડ પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈના નામે છે. તેમણે વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના કાર્યકાળમાં નાણામંત્રી તરીકે કુલ 10 બજેટ રજૂ કર્યા હતા.
પી. ચિદમ્બરમ: 9 બજેટ
પૂર્વ નાણામંત્રી પી. ચિદમ્બરમે કુલ 9 વખત બજેટ રજૂ કર્યું છે. તેમનું પ્રથમ બજેટ 19 માર્ચ 1996ના રોજ એચ.ડી. દેવગૌડાની સરકારમાં હતું. ત્યારબાદ તેમણે 2004 થી 2008 વચ્ચે 5 બજેટ અને પછી 2013-2014માં પણ બજેટ રજૂ કર્યા હતા.
પ્રણબ મુખર્જી અને નિર્મલા સીતારમણ: 8 બજેટ
- પ્રણબ મુખર્જી: પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણબ મુખર્જીએ નાણામંત્રી તરીકે કુલ 8 બજેટ ભાષણ આપ્યા હતા. તેમણે પ્રથમવાર 1982-1984 દરમિયાન અને ત્યારબાદ 2009-2012 દરમિયાન બજેટ રજૂ કર્યા હતા.
- નિર્મલા સીતારમણ: તેઓ 2019થી ભારતના નાણામંત્રી છે. અત્યાર સુધીમાં તેઓ એક વચગાળાના બજેટ સહિત કુલ 8 બજેટ રજૂ કરી ચૂક્યા છે. 2026માં તેઓ પોતાનું 9મું બજેટ રજૂ કરીને પી. ચિદમ્બરમની બરાબરી કરશે.
ડો. મનમોહન સિંહ: 5 બજેટ
પૂર્વ વડાપ્રધાન ડો. મનમોહન સિંહે નાણામંત્રી તરીકે પી.વી. નરસિંહા રાવની સરકારમાં 1991 થી 1995 દરમિયાન સતત 5 બજેટ રજૂ કર્યા હતા. તેમના આ કાર્યકાળમાં ભારતમાં મોટા આર્થિક સુધારા (Liberalization) કરવામાં આવ્યા હતા.
બજેટના મુખ્ય આંકડાઓ એક નજરમાં:
| નાણામંત્રી | કુલ બજેટની સંખ્યા | નોંધપાત્ર બાબત |
| મોરારજી દેસાઈ | 10 | સૌથી વધુ વખત બજેટ રજૂ કરનાર |
| પી. ચિદમ્બરમ | 9 | સંયુક્ત મોરચા અને UPA સરકારમાં |
| નિર્મલા સીતારમણ | 9 (ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી) | સતત 9 વખત રજૂ કરનાર એકમાત્ર મંત્રી |
| પ્રણબ મુખર્જી | 8 | પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને નાણામંત્રી |
| મનમોહન સિંહ | 5 | આર્થિક સુધારાના જનક ગણાય છે |
ભારતીય બજેટનો ઈતિહાસ દેશની બદલાતી આર્થિક સ્થિતિ અને રાજનીતિનું પ્રતિબિંબ છે. 1860ના બ્રિટિશ બજેટથી લઈને 2026ના ડિજિટલ બજેટ સુધીની સફર ઘણી રોચક રહી છે.
