ન્યૂ સ્ટાર્ટ ખતમ, ન્યુક્લિયર એલર્ટ શરૂ: અમેરિકા-રશિયાની સંધિ તૂટતા જ કેમ વધી ગયું પરમાણુ યુદ્ધનું જોખમ?
દુનિયા ફરી એકવાર એવા વળાંક પર ઉભી છે, જ્યાં પરમાણુ હથિયારોનો પડછાયો ઘેરો બનવા લાગ્યો છે. 5 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે લાગુ છેલ્લી પરમાણુ શસ્ત્ર નિયંત્રણ સમજૂતી ‘ન્યૂ સ્ટાર્ટ’ (New START) સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. આ સાથે જ બંને દેશો પર પોતાના પરમાણુ જથ્થાને મર્યાદિત રાખવા પરના તમામ કાયદાકીય પ્રતિબંધોનો અંત આવ્યો છે.
આ ઘટનાક્રમે વૈશ્વિક સુરક્ષા એજન્સીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ માટે “અત્યંત ખતરનાક ક્ષણ” ગણાવી છે.
શું હતી ન્યૂ સ્ટાર્ટ સંધિ?
ન્યૂ સ્ટાર્ટ સમજૂતી પર અમેરિકા અને રશિયાએ વર્ષ 2010માં હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તે 2011થી પ્રભાવી બની હતી. શીત યુદ્ધ (Cold War) પછી બંને દેશો વચ્ચે વધતા અવિશ્વાસને ઘટાડવા અને પરમાણુ સંઘર્ષની આશંકા રોકવા માટે તેને એક મહત્વનું પગલું માનવામાં આવતું હતું. લગભગ 15 વર્ષ સુધી આ સંધિએ વિશ્વની બે સૌથી મોટી પરમાણુ શક્તિઓને હથિયારોની આંધળી દોડથી રોકી રાખી હતી.
કયા હથિયારો પર હતી રોક?
ન્યૂ સ્ટાર્ટ હેઠળ અમેરિકા અને રશિયાએ પોતાના પરમાણુ હથિયારો નક્કી કરેલી મર્યાદામાં રાખવાના હતા:
- 700 સુધી તૈનાત આંતરખંડીય બેલેસ્ટિક મિસાઇલો અને પરમાણુ સક્ષમ બોમ્બર્સ.
- મહત્તમ 1,550 સક્રિય પરમાણુ વોરહેડ્સની મર્યાદા.
- સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે બંને દેશોએ એકબીજાના હથિયારોના ઠેકાણાઓનું નિરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપવાની હતી, જેથી પારદર્શિતા જળવાઈ રહેતી હતી.
સંધિ ખતમ થતા જ શું બદલાયું?
હવે આ સમજૂતીના અંત પછી, અમેરિકા અને રશિયા કોઈપણ કાયદાકીય મર્યાદા વિના તેમના પરમાણુ કાર્યક્રમોનો વિસ્તાર કરી શકે છે. હથિયારોની સંખ્યા પર કોઈ રોક નથી રહી, કે નિરીક્ષણની કોઈ જવાબદારી નથી રહી. નિષ્ણાતો માને છે કે આનાથી પરમાણુ હથિયારોની એક નવી સ્પર્ધા શરૂ થઈ શકે છે. છેલ્લા 50 વર્ષોમાં આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે વિશ્વની બે સૌથી મોટી પરમાણુ શક્તિઓ પર કોઈ ઔપચારિક નિયંત્રણ બચ્યું નથી.
વૈશ્વિક ડરનું અસલી કારણ
અમેરિકા અને રશિયા પાસે સંયુક્ત રીતે વિશ્વના 80 ટકાથી વધુ પરમાણુ હથિયારો છે. યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન રશિયા તરફથી વ્યૂહાત્મક પરમાણુ હથિયારોના ઉપયોગના સંકેતોએ પહેલેથી જ આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા વધારી દીધી છે. આવા માહોલમાં કોઈપણ પ્રકારની ગેરસમજ કે અચાનક વધેલો તણાવ પરમાણુ યુદ્ધમાં ફેરવાઈ શકે છે.
ચીન બન્યું નવો પડકાર
અમેરિકાનું વલણ છે કે ભવિષ્યની કોઈપણ પરમાણુ શસ્ત્ર નિયંત્રણ સંધિમાં ચીનને પણ સામેલ કરવું જોઈએ. વોશિંગ્ટનનું માનવું છે કે ચીન ઝડપથી પોતાનો પરમાણુ જથ્થો વધારી રહ્યું છે અને તેને બાકાત રાખીને કોઈ નવી સંધિ અસરકારક બની શકે નહીં.
આગળ શું થઈ શકે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વિશ્વના અનેક નેતાઓએ અમેરિકા અને રશિયાને અપીલ કરી છે કે તેઓ વહેલી તકે નવી પરમાણુ હથિયાર નિયંત્રણ સંધિ પર વાટાઘાટો શરૂ કરે. જો આવું નહીં થાય, તો પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT) જેવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાઓ નબળી પડી શકે છે અને દુનિયા ફરી એકવાર વિનાશક હોડમાં ફસાઈ શકે છે.
