NCERT ની નવી પહેલ: ‘ભારત-મધર ઓફ ડેમોક્રેસી’ થી લઈને ‘Rising Space Power’ સુધી, 19 વિશેષ મોડ્યુલ્સ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ જાણશે દેશની પ્રગતિની ગાથા
રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ (NCERT) એ દેશના શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક મોટો ફેરફાર કરતા 19 વિશેષ મોડ્યુલ્સ (Special Modules) જારી કર્યા છે. આ મોડ્યુલ્સ વિદ્યાર્થીઓને પાઠ્યપુસ્તકોના પરંપરાગત દાયરામાંથી બહાર કાઢીને રાષ્ટ્રની મોટી સિદ્ધિઓ, પ્રગતિ અને વૈજ્ઞાનિક વિકાસ સાથે જોડવાનું એક સશક્ત માધ્યમ બનીને ઉભર્યા છે.
સાયકલથી ચંદ્ર સુધીની સફર
આ મોડ્યુલ્સમાં સૌથી મુખ્ય ‘India: A Rising Space Power’ છે, જે ભારતની અવકાશ યાત્રાને રસપ્રદ રીતે રજૂ કરે છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે 1960 ના દાયકામાં સાયકલ અને બળદગાડા પર રોકેટના ભાગો લઈ જનારા ભારતે આજે ચંદ્રયાન-3 દ્વારા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર પહોંચીને ઇતિહાસ રચી દીધો છે. આમાં અવકાશયાત્રી રાકેશ શર્માથી લઈને જૂન 2025 માં આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન (ISS) માં રહેનારા ગ્રુપ કેપ્ટન શુભાંશુ શુક્લાના યોગદાનને પણ રેખાંકિત કરવામાં આવ્યું છે.
સામાન્ય બોલચાલની ભાષામાં જટિલ વિષયો
NCERT ના જણાવ્યા અનુસાર, આ મોડ્યુલ્સને અત્યંત સરળ અને સામાન્ય બોલચાલની ભાષામાં તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે જેથી ધોરણ 1 થી 12 સુધીના વિદ્યાર્થીઓ તેને સરળતાથી સમજી શકે. હાલમાં જે 19 વિષયો પર મોડ્યુલ ઉપલબ્ધ છે, તેમાં મુખ્ય છે:
- ભારત- મધર ઓફ ડેમોક્રેસી (લોકશાહીની જનની)
- ચંદ્રયાન ઉત્સવ અને આદિત્ય-L1 મિશન
- નારી શક્તિ વંદન (મહિલા સશક્તિકરણ)
- ભારતની ડિજિટલ શક્તિ અને આર્થિક પ્રગતિ
- કોવિડ-19 વ્યવસ્થાપન અને સ્વચ્છતા અભિયાન
- વારસો અને વિકાસ
નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ની અસર
NCERT ના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 ના અમલીકરણ પછી, શિક્ષણને “મેકોલેની માનસિકતા” માંથી મુક્ત કરી ભારતીય મૂલ્યો અને ગૌરવ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. શિક્ષણ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ મોડ્યુલ્સ માત્ર વિજ્ઞાન જ નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક પાસાઓને પણ આવરી લે છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓમાં વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ (Scientific Temper) ની સાથે સાથે દેશ પ્રત્યે ગૌરવની ભાવના પણ પેદા થાય.
વિવાદ અને રેશનલાઈઝેશન
એક તરફ જ્યાં આ નવા મોડ્યુલ્સની પ્રશંસા થઈ રહી છે, ત્યાં બીજી તરફ NCERT દ્વારા પાઠ્યપુસ્તકોમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક ફેરફારો ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, અભ્યાસક્રમને હળવો કરવાના (Rationalization) નામે મુઘલ ઇતિહાસ, ગાંધીજીની હત્યા સાથે જોડાયેલા કેટલાક સંદર્ભો, ગુજરાત રમખાણો અને ડાર્વિનનો ઉત્ક્રાંતિવાદનો સિદ્ધાંત જેવા વિષયોમાં કાપ મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે, પરિષદનો તર્ક છે કે આ ફેરફારો વિદ્યાર્થીઓ પર ભણતરનો બોજ ઘટાડવા અને તેમને આધુનિક તેમજ સુસંગત માહિતી આપવા માટે કરવામાં આવ્યા છે.
આ વિશેષ મોડ્યુલ્સ હવે NCERT ની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે અને તેને પ્રોજેક્ટ્સ, ચર્ચાઓ અને પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા શાળાઓમાં ભણાવવામાં આવશે. પરિષદ હવે ‘વંદે માતરમ’, પરમાણુ ઉર્જા અને ભારતીય તહેવારોના વૈજ્ઞાનિક મહત્વ જેવા નવા વિષયો પર પણ મોડ્યુલ તૈયાર કરી રહી છે.
