કબૂતરોથી ફેલાતા રોગો પર સરકારની લાલ આંખ: ચણ નાખવા પર રોક લગાવવા સ્વાસ્થ્ય વિભાગનો આદેશ.
શહેરી વિસ્તારોમાં રખડતા કૂતરાઓના આતંક અને તેમને જાહેરમાં ખાવાનું ખવડાવવા અંગેના સુપ્રીમ કોર્ટના કડક વલણ બાદ, હવે અન્ય એક જીવ પર ગાજ પડી શકે તેમ છે. સ્વાસ્થ્ય વિભાગે તાજેતરમાં એક પત્ર લખીને કબૂતરોને ખુલ્લામાં ચણ (દાણા) નાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી છે. આ પત્રમાં કબૂતરો દ્વારા ફેલાતા જીવલેણ રોગો અને ફેફસાની બીમારીઓ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
શું છે સ્વાસ્થ્ય વિભાગની ચિંતા?
સ્વાસ્થ્ય વિભાગના નિષ્ણાતોના મતે, કબૂતરોની અગાર (ચરક) અને તેમના પીંછામાં એવા સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ હોય છે જે હવામાં ભળીને માનવીના શ્વાસમાં જાય છે. આનાથી ‘હાઈપરસેન્સિટિવિટી ન્યુમોનાઈટિસ’ (Hypersensitivity Pneumonitis) જેવી ફેફસાની ગંભીર બીમારીઓ થઈ શકે છે. ખાસ કરીને વયોવૃદ્ધો અને બાળકો માટે આ જોખમ અનેકગણું વધારે છે.
પત્રમાં જણાવાયું છે કે જ્યાં કબૂતરોનો જમાવડો વધારે હોય છે, ત્યાં હવામાં ફંગલ સ્પોરો (બીજકણ) ફેલાય છે, જે ફેફસાને કાયમી નુકસાન પહોંચાડે છે. આ કારણોસર જ હવે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોને જાહેર સ્થળો, ટ્રાફિક આઈલેન્ડ અને રહેણાંક સોસાયટીઓની બાલ્કનીમાં કબૂતરોને ચણ નાખતા રોકવા માટે કડક આદેશો આપવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ અને કાયદાકીય પાસું
અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટે રખડતા કૂતરાઓના કિસ્સામાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પ્રાણીઓને ખવડાવવું એ માનવીય કાર્ય છે, પરંતુ તે અન્ય લોકોની સુરક્ષા અને સ્વાસ્થ્યના ભોગે ન હોવું જોઈએ. કૂતરાઓ માટે નિયત સ્થળો નક્કી કરવાના આદેશો અપાયા હતા. હવે આ જ તર્ક કબૂતરો માટે પણ લાગુ થઈ રહ્યો છે.
મુંબઈ અને બેંગલુરુ જેવા મહાનગરોમાં પહેલેથી જ કબૂતરોને ચણ નાખવા પર દંડની જોગવાઈઓ શરૂ થઈ ચૂકી છે. સ્વાસ્થ્ય વિભાગ ઈચ્છે છે કે સમગ્ર દેશમાં ‘કબૂતરખાના’ અને જાહેર રસ્તાઓ પર ચણ નાખવાની પ્રવૃત્તિ બંધ થાય.
કબૂતરોથી થતા મુખ્ય સ્વાસ્થ્ય જોખમો:
- ન્યુમોનાઈટિસ: ફેફસામાં સોજો આવવો અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી.
- અસ્થમા અને એલર્જી: અસ્થમાના દર્દીઓ માટે કબૂતરોની હાજરી હુમલો વધારી શકે છે.
- ફંગલ ઈન્ફેક્શન: સૂકી ચરકમાંથી નીકળતી ધૂળ મગજ અને ફેફસામાં ચેપ લગાડી શકે છે.
- સ્વચ્છતાનો અભાવ: જાહેર સ્થાપત્યો અને મૂર્તિઓ પર કબૂતરોની ગંદકીથી એસિડિક અસર થાય છે, જે ઇમારતોને નુકસાન પહોંચાડે છે.
પરંપરા વિરુદ્ધ વિજ્ઞાનનો જંગ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કબૂતરોને ચણ નાખવાને પુણ્યનું કામ માનવામાં આવે છે. અનેક લોકો સવારે ઉઠીને પક્ષીઓને દાણા નાખવાની પરંપરા ધરાવે છે. જોકે, વધતું શહેરીકરણ અને કબૂતરોની બેફામ વસ્તી હવે પર્યાવરણીય સંતુલન બગાડી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે કબૂતરોને ‘કુદરતી સફાઈ કામદાર’ માનવામાં આવતા હતા, પરંતુ હવે તેઓ શહેરી પ્રદૂષણમાં રોગચાળો ફેલાવવાનું માધ્યમ બની રહ્યા છે.
આગળ શું થઈ શકે?
જો આ ભલામણ સ્વીકારવામાં આવે, તો ટૂંક સમયમાં સ્થાનિક પ્રશાસન દ્વારા નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવી શકે છે:
- જાહેર રસ્તાઓ અને સર્કલો પર ચણ નાખવા બદલ ભારે દંડ.
- રહેણાંક બિલ્ડિંગોમાં પક્ષીઓ માટે જાળી લગાવવા માટેની એડવાઈઝરી.
- માત્ર નિર્ધારિત વિસ્તારોમાં જ પક્ષી સેવા કરવાની મંજૂરી.
જીવદયા અને સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેનો આ સંઘર્ષ હવે નવા વળાંક પર છે. કૂતરાઓ બાદ હવે કબૂતરો પરના આ સંભવિત પ્રતિબંધથી પક્ષીપ્રેમીઓમાં રોષ જોવા મળી શકે છે, પરંતુ ડૉક્ટરોનું કહેવું છે કે “તમારું એક દિવસનું પુણ્ય કોઈના આખા જીવનની શ્વાસની બીમારીનું કારણ બની શકે છે.”
